Kỳ cuối - Vĩ thanh trên vùng đất địa linh nhân kiệt

VHO - Trên vùng đất từng ghi dấu những bậc hiền tài và những câu chuyện lịch sử, mạch nguồn văn hiến không chỉ được lưu giữ trong sách vở mà còn hiện diện qua những ngôi đền, làng nghề và ký ức cộng đồng. Từ Di tích quốc gia Miếu Lác đến những giá trị văn hóa được trao truyền qua nhiều thế hệ, hành trình tìm về đất địa linh nhân kiệt cũng là hành trình nhìn lại trách nhiệm gìn giữ và tiếp nối di sản trong đời sống hôm nay.

Hành trình dệt sử ca đất Cảng: Mạch nguồn văn hiến trên đất học Vĩnh Bảo: Kỳ 2 - Từ lời sấm truyền định hình giang sơn đến mạch nguồn tự cường

Hành trình dệt sử ca đất Cảng: Mạch nguồn văn hiến trên đất học Vĩnh Bảo: Kỳ 1 - Hào khí Trạng Trình Nguyễn Bỉnh Khiêm: Khí tiết và tầm nhìn xuyên thế kỷ

Trách nhiệm gìn giữ và tiếp nối mạch nguồn văn hiến bên ngôi đền cổ hơn 700 năm

Mạch nguồn văn hiến trên vùng đất Vĩnh Bảo không chỉ được lưu dấu qua những trang sử về Trạng Trình Nguyễn Bỉnh Khiêm, mà còn hiện hữu trong những ngôi đền, làng nghề và ký ức cộng đồng được trao truyền qua nhiều thế hệ. Từ Miếu Lác, ngôi đền cổ hơn 700 năm tuổi gắn với câu chuyện về Đại Nguyên soái Lương Toàn, hành trình tìm về những dấu tích tiền nhân cũng là hành trình nhìn lại cách di sản được gìn giữ và tiếp nối trong đời sống hôm nay.

Một trong những điểm dừng khiến tôi đặc biệt xúc động là Di tích lịch sử cấp Quốc gia Miếu Lác, nơi thờ Đại Nguyên soái Lương Toàn tại thôn Quý Xuyên Nội, xã Vĩnh Thuận, cũng là quê nội kính yêu của chúng tôi.

Theo truyền thuyết và tư liệu được lưu truyền tại địa phương, Lương Toàn sống vào thời nhà Trần, thế kỷ XIII, trong giai đoạn đất nước phải đối mặt với các cuộc xâm lược của quân Nguyên Mông. Ông được kể là đã tự bỏ tiền của, chiêu mộ 15 nghĩa sĩ trong trang ấp để cùng lên đường đánh giặc.

Với chức Điển hộ quân, Lương Toàn được cho là đã chỉ huy đội thủy binh chiến đấu và lập công trong trận Bạch Đằng năm 1288. Sau chiến thắng, ông được vua ban thưởng danh vị Đại Nguyên soái.

Nhưng trên đường trở về quê hương bái tổ tiên, một trận cuồng phong bất ngờ xảy ra trên sông Luộc, khiến ông cùng đoàn tùy tùng gặp nạn. Thương tiếc vị chủ tướng, người dân địa phương đã tìm kiếm, an táng thi hài và lập đền thờ phụng.

Qua hơn 700 năm, ngôi miếu trở thành nơi lưu giữ ký ức về vị tướng được người dân tôn kính. Di tích được Nhà nước xếp hạng Di tích lịch sử văn hóa cấp Quốc gia năm 1993.

Bên cạnh ngôi miếu, một cây muỗm cổ thụ vẫn đứng sừng sững qua thời gian. Cây được xem như một chứng nhân của di tích và đã được Hội Bảo vệ Thiên nhiên và Môi trường Việt Nam công nhận, vinh danh là Cây Di sản Việt Nam.

Một dấu tích khác được người dân địa phương nhắc đến là 20 ngôi mộ chum được phát hiện phía sau hậu cung vào đầu năm 1954, khi dân làng đào đất đắp đê cho miếu. Theo lưu truyền dân gian, đây là nơi an táng Lương Toàn và những người trong đoàn tùy tùng gặp nạn năm xưa.

Sau khi các ngôi mộ được an táng lại, khu vực này mọc lên một vườn trúc xanh tốt, bên cạnh cây muỗm cổ. Trong ký ức của người dân, không gian ấy như một phần không thể tách rời của ngôi miếu, nơi thiên nhiên và tín ngưỡng cùng lưu giữ câu chuyện về người xưa.

Giữ di tích, giữ ký ức cộng đồng

Hơn 700 năm tồn tại cũng đặt Miếu Lác trước sức ép của thời gian và thiên tai. Những năm qua, chính quyền và nhân dân địa phương đã cùng chung tay tu sửa, từng bước bảo vệ di tích.

Theo ông Ngô Văn Hoài, Phó trưởng Ban khánh tiết di tích, ngày 20.10 năm Ất Tỵ, phần nhà ngoài được hạ giải để trùng tu. Mái được dỡ, những cấu kiện hoành, dui bị mục được thay mới, ngói được lợp lại, khu vực bái đường bên ngoài cũng được sửa chữa, gia cố.

Tuy nhiên, phần cốt miếu cổ hơn 700 năm tuổi phía trong vẫn xuống cấp, một số hạng mục bị dột, hư hỏng. Việc bảo tồn vì thế cần những giải pháp trùng tu đồng bộ, phù hợp với giá trị của di tích.

Nằm gần lưu vực sông Luộc, Miếu Lác còn chịu ảnh hưởng của mực nước và các đợt lũ. Đầu năm Bính Ngọ, địa phương hoàn thành tuyến đê bao dài 314m, cao 2m, cùng 2 cống thoát nước ra sông Luộc, góp phần bảo vệ khuôn viên di tích trước nguy cơ ngập lụt.

Miếu Lác không chỉ là nơi thờ tự mà còn là một phần ký ức của cộng đồng. Hằng năm, ngày 10.5 âm lịch là ngày giỗ Đại Nguyên soái Lương Toàn; ngày 12.8 âm lịch diễn ra lễ hội truyền thống Miếu Lác. Người dân và du khách lại về đây dâng hương, tưởng nhớ vị chủ tướng được thờ phụng tại di tích.

Năm 2025, Vĩnh Thuận lần đầu tổ chức Lễ hội rươi vào ngày 20.9 âm lịch, tức ngày 9.11.2025 dương lịch. Sản vật đặc trưng của vùng đất từ món ăn dân dã trở thành một điểm nhấn trong hoạt động quảng bá văn hóa, ẩm thực địa phương. Sự kết hợp giữa không gian di sản và sinh hoạt văn hóa bản địa cũng mở thêm cách để di sản hiện diện trong đời sống hôm nay.

Bảo tồn một di tích hơn 700 năm tuổi vì thế không chỉ là sửa một mái ngói, gia cố một bức tường hay dựng một tuyến đê bảo vệ. Đó còn là giữ lại câu chuyện về tiền nhân, ký ức của cộng đồng và những giá trị văn hóa được trao truyền qua nhiều thế hệ.

Từ Trạng Trình Nguyễn Bỉnh Khiêm đến Miếu Lác, từ những trang sử đến những di tích còn hiện hữu trong đời sống, hành trình tìm về mạch nguồn văn hiến trên vùng đất Vĩnh Bảo cho thấy quá khứ chỉ thực sự sống khi được hậu thế gìn giữ và tiếp nối. Đó cũng là cách để những giá trị của quê hương không nằm lại trong ký ức, mà tiếp tục đồng hành cùng các thế hệ mai sau.