Không phục dựng, chỉ hướng tới mô hình công viên lịch sử, văn hóa

VHO - Thanh Chiêm là di tích quốc gia đa giá trị, cần được quản lý chuyên nghiệp, không phục dựng cảm tính mà hướng tới xây dựng một công viên lịch sử, văn hóa, nơi tôn vinh chữ Quốc ngữ và kết nối với hệ thống các làng nghề truyền thống, gắn kết di sản Hội An để phát huy giá trị du lịch và giáo dục cộng đồng.

Sở VHTTDL TP Đà Nẵng phối hợp với UBND phường Điện Bàn vừa tổ chức hội thảo “Tham vấn giải pháp bảo tồn và phát huy giá trị di tích dinh trấn Thanh Chiêm” (thị xã Điện Bàn, Quảng Nam cũ, nay là phường Điện Bàn, TP Đà Nẵng).

Nhận diện di tích làm cơ sở cho phục dựng

Tồn tại hơn hai thế kỷ (1602- 1832), dinh trấn Thanh Chiêm là trung tâm hành chính, chính trị, quân sự trọng yếu của dinh Quảng Nam và xứ Đàng Trong dưới thời các chúa Nguyễn. Không chỉ giữ vai trò đặc biệt trong tiến trình mở cõi về phương Nam, Thanh Chiêm còn là không gian lịch sử, văn hóa gắn liền với quá trình giao lưu Đông - Tây và sự hình thành chữ Quốc ngữ, một thành tựu văn hóa có ý nghĩa to lớn đối với dân tộc.

Tuy nhiên, qua biến thiên của lịch sử và tác động của thời gian, hiện nay dinh trấn chủ yếu tồn tại dưới dạng dấu tích khảo cổ và không gian lịch sử, văn hóa. Chính đặc điểm này đặt ra những yêu cầu cụ thể đối với công tác quản lý di tích, đó là bảo tồn theo hướng nào, tổ chức không gian ra sao và lựa chọn mô hình quy hoạch, kiến trúc nào để vừa tôn trọng giá trị lịch sử, vừa phù hợp với bối cảnh phát triển đô thị và đời sống hiện đại ngày nay.

Thời gian qua, di tích dinh trấn Thanh Chiêm đã được quan tâm nghiên cứu, xếp hạng và bảo vệ theo quy định của pháp luật. Tuy nhiên, trên thực tế, các vấn đề liên quan đến quy mô không gian tổng thể, phạm vi bảo vệ, định hướng phục dựng kiến trúc và phương án phát huy giá trị vẫn cần tiếp tục được làm rõ trên cơ sở khoa học, liên ngành và có tầm nhìn dài hạn.

Xuất phát từ yêu cầu thực tiễn đó, hội thảo tập trung theo ba nhóm chủ đề chính. Trong đó, nhóm chủ đề một hướng đến phác thảo quy mô, kiến trúc, chức năng của dinh trấn Thanh Chiêm trong lịch sử để làm cơ sở khoa học cho việc phục dựng. Hội thảo thống nhất trong điều kiện hầu như không còn dấu tích kiến trúc gốc, việc nhận diện dinh trấn Thanh Chiêm cần được tiến hành thận trọng, khoa học.

Không phục dựng cảm tính

Ở nhóm chủ đề thứ hai, các ý kiến tập trung công tác bảo tồn và phương án bảo tồn, phục dựng dinh trấn, theo đó đều khẳng định Thanh Chiêm là di tích quốc gia đa giá trị, cần được quản lý chuyên nghiệp, không phục dựng cảm tính mà hướng tới xây dựng một công viên lịch sử, văn hóa, nơi tôn vinh chữ Quốc ngữ và kết nối với hệ thống các làng nghề truyền thống, gắn kết di sản Hội An để phát huy giá trị du lịch và giáo dục cộng đồng.

Về phương án bảo tồn, phục dựng và tổ chức không gian kiến trúc cảnh quan, phần lớn ý kiến cho rằng, việc phục dựng nguyên trạng dinh trấn Thanh Chiêm là không khả thi do thiếu cơ sở khoa học đầy đủ.

Thay vào đó, các hướng tiếp cận phù hợp hơn được đề xuất như: Phục dựng chọn lọc một số hạng mục kiến trúc tiêu biểu, mang tính biểu trưng, dựa trên đặc trưng kiến trúc truyền thống xứ Quảng; Tổ chức không gian di tích theo mô hình công viên văn hóa, lịch sử, trong đó kiến trúc, cảnh quan, trưng bày và các thiết chế phụ trợ đóng vai trò diễn giải giá trị di sản; Ứng dụng công nghệ số, công nghệ 3D, thực tế ảo trong phỏng dựng và giới thiệu không gian di tích; Mở rộng không gian di tích, trong đó có đề xuất mở rộng thêm khoảng 0,55 ha khu vực sân vận động Mẫu Bảy, phía Nam khu khoanh vùng bảo vệ di tích.

Theo ông Phạm Văn Ba, Phó Chủ tịch UBND phường Điện Bàn, từ thực tiễn và định hướng của địa phương trong công tác quy hoạch, quản lý và phát huy giá trị dinh trấn Thanh Chiêm, UBND phường xác định không phục dựng cảm tính mà hướng tới xây dựng một công viên lịch sử, văn hóa, nơi tôn vinh chữ Quốc ngữ và kết nối dinh trấn với hệ thống các làng nghề truyền thống để tạo thành chuỗi trải nghiệm văn hóa sống động.

Nếu tiếp cận Dinh trấn theo hướng phục dựng nguyên trạng các công trình kiến trúc đã mất sẽ tiềm ẩn nhiều rủi ro, do thiếu tư liệu đầy đủ, dễ dẫn đến cách làm cảm tính, thiếu cơ sở khoa học. Bên cạnh đó, nếu chỉ chú trọng đến yếu tố vật thể mà chưa quan tâm đúng mức đến các giá trị phi vật thể, đặc biệt là vai trò của Thanh Chiêm trong lịch sử chữ Quốc ngữ và giao lưu văn hóa, thì di tích sẽ khó phát huy hết chiều sâu giá trị.

Vấn đề đặt ra cho địa phương không chỉ là bảo tồn “hình hài” của một di tích, mà quan trọng hơn là kể lại câu chuyện lịch sử của Thanh Chiêm một cách thuyết phục, sinh động, để di sản thực sự sống trong đời sống đương đại, có khả năng giáo dục truyền thống, bồi đắp bản sắc văn hóa và tạo động lực phát triển bền vững.

Gợi mở các mô hình bảo tồn

Dưới góc độ khảo cổ học, ThS Nguyễn Chí Trung (nguyên Giám đốc Trung tâm Bảo tồn Di sản Văn hóa Thế giới Hội An) cho rằng, cần bảo tồn theo quan điểm “bảo tàng sinh thái, nhân văn”, gần gũi, gắn bó, hòa quyện với sinh cảnh, văn hóa truyền thống của địa phương.

Đồng thời đề xuất khả năng tiếp tục khai quật, nghiên cứu bổ sung, không nhất thiết phải khai quật quy mô lớn mà nên tập trung định vị, xử lý khoa học, số hóa kết quả khảo cổ học trước đây và tiếp tục tổ chức sưu tầm tư liệu, thư tịch, hiện vật trên thực địa, trong dân gian bổ sung vào nguồn kho tư liệu, hiện vật đã có.

PGS.TS Đặng Văn Bài, Phó Chủ tịch Hội đồng Di sản văn hóa quốc gia, cũng khẳng định không nên phục dựng nguyên trạng dinh trấn khi thiếu cơ sở khoa học đầy đủ. Đồng thời đề xuất mô hình “Công viên sinh thái, lịch sử Thanh Chiêm” bảo tồn di tích gắn với phát triển công nghiệp văn hóa của Đà Nẵng, được thiết kế trên cơ sở tích hợp giữa ba trụ cột: Bảo tồn di sản, cảnh quan sinh thái và công nghiệp văn hóa, đồng thời đề xuất mô hình hợp tác công-tư và huy động nguồn lực xã hội.

ThS. KTS Đặng Khánh Ngọc và TS Nguyễn Văn Tuyên (Viện Bảo tồn di tích) phân tích hiện trạng dinh trấn trong bối cảnh hầu hết dấu tích vật thể không còn và đề xuất cách tiếp cận “di sản mở”, coi toàn bộ không gian lịch sử và các giá trị phi vật thể là đối tượng bảo tồn và phát huy. Trọng tâm là việc tái hiện hình ảnh di sản thông qua quy hoạch Công viên văn hóa lịch sử Thanh Chiêm, kết hợp bảo tồn dấu tích gốc, phỏng dựng chọn lọc và diễn giải bằng công nghệ hiện đại.

Nhiều ý kiến cũng đề xuất kết nối di tích với các tuyến, cụm di sản như Hội An - Mỹ Sơn và hệ thống làng nghề truyền thống; phát triển các sản phẩm văn hóa, giáo dục và du lịch có chiều sâu; đồng thời tăng cường vai trò quản lý nhà nước và huy động nguồn lực xã hội trong công tác bảo tồn và phát huy di tích.

Từ góc độ quản lý tại cơ sở, UBND phường Điện Bàn đã làm rõ thực tiễn công tác quản lý, bảo vệ di tích trong điều kiện di tích phân bố đan xen với khu dân cư, đồng thời khẳng định định hướng tiếp cận Dinh trấn Thanh Chiêm theo mô hình công viên lịch sử - văn hóa gắn với đời sống cộng đồng địa phương.

Việc phát huy giá trị dinh trấn Thanh Chiêm cần được đặt trong tổng thể không gian văn hóa, lịch sử của thành phố Đà Nẵng và khu vực lân cận. Ngoài ra, một số vấn đề cần tiếp tục nghiên cứu trong thời gian tới, như phạm vi và mức độ can thiệp kiến trúc; lựa chọn các hạng mục biểu trưng; lộ trình đầu tư và cơ chế huy động nguồn lực phù hợp với điều kiện thực tiễn.