Kết nối truyền thống, lan toả thành tựu hơn bảy thập kỷ nghiên cứu văn hóa, văn học

VHO - Sáng 3.8, Viện Hàn lâm Khoa học xã hội Việt Nam khai mạc Triển lãm trưng bày “Kết nối truyền thống – Vững bước tương lai”, giới thiệu những thành tựu nổi bật trong 73 năm xây dựng và phát triển của Viện Văn học và 47 năm của Viện Nghiên cứu Văn hóa.

Phát biểu khai mạc, GS.TS Lê Văn Lợi, Chủ tịch Viện Hàn lâm Khoa học xã hội Việt Nam nhấn mạnh, trong suốt chiều dài lịch sử dân tộc, văn hóa và văn học luôn giữ vai trò đặc biệt quan trọng trong việc khám phá con người và xã hội.

Nếu khoa học tự nhiên giúp con người hiểu thế giới vận hành như thế nào, thì văn hóa và văn học giúp con người hiểu mình là ai, đến từ đâu và hướng tới những giá trị nào. Không chỉ lưu giữ tri thức và phản ánh đời sống, văn hóa, văn học còn góp phần bồi đắp nhân cách, nuôi dưỡng tâm hồn, làm giàu bản sắc và hình thành hệ giá trị của con người Việt Nam.

Thông qua hệ thống biểu tượng, ký ức, ngôn ngữ, hình tượng nghệ thuật và các thực hành văn hóa, văn học không chỉ lưu giữ tri thức, phản ánh đời sống mà còn góp phần bồi đắp nhân cách, nuôi dưỡng tâm hồn, làm giàu bản sắc và hình thành hệ giá trị.

Dẫn lại phát biểu của Tổng Bí thư Nguyễn Phú Trọng tại Hội nghị Văn hóa toàn quốc năm 2021 với quan điểm “Văn hóa còn thì dân tộc còn”, GS.TS Lê Văn Lợi cho rằng, trong giai đoạn phát triển mới, văn hóa và văn học tiếp tục được xác định là nền tảng tinh thần của xã hội, nguồn lực nội sinh và động lực quan trọng cho phát triển.

Trong kỷ nguyên mới, khi đất nước bước vào giai đoạn phát triển nhanh, bền vững và hội nhập quốc tế sâu rộng, văn hóa được xác định là nền tảng tinh thần của xã hội, nguồn lực nội sinh và động lực quan trọng cho phát triển. Văn học góp phần xây dựng con người, còn văn hóa tạo nên sức mạnh mềm, nuôi dưỡng bản sắc, tăng cường đại đoàn kết và nâng cao năng lực cạnh tranh quốc gia.

Phát huy văn hóa, văn học vì vậy không chỉ là gìn giữ những giá trị của quá khứ mà còn là đầu tư cho con người, xây dựng hệ giá trị quốc gia và tạo nền tảng cho phát triển bền vững.

Phát biểu tại sự kiện, GS.TS Lê Hồng Lý, nguyên Viện trưởng Viện Nghiên cứu Văn hóa nhắc lại những năm đầu hình thành Ban Văn hóa dân gian - tiền thân của Viện Nghiên cứu Văn hóa ngày nay.

Theo GS.TS Lê Hồng Lý, trong điều kiện còn nhiều khó khăn, các thế hệ cán bộ, nhà khoa học đã kiên trì điều tra, sưu tầm tư liệu, từng bước xây dựng nền tảng nghiên cứu văn hóa dân gian.

Trải qua gần nửa thế kỷ phát triển, Viện không ngừng mở rộng phạm vi nghiên cứu từ văn hóa dân gian đến văn hóa truyền thống, văn hóa đương đại, di sản văn hóa, văn hóa các tộc người, giao lưu và tiếp biến văn hóa; đồng thời đẩy mạnh đào tạo, hợp tác quốc tế và tư vấn chính sách, góp phần bảo tồn, phát huy các giá trị văn hóa dân tộc.

Chia sẻ tại sự kiện, PGS.TS. Phan Trọng Thưởng, nguyên Viện trưởng Viện Văn học nhấn mạnh, điều đáng quý nhất không chỉ là những công trình nghiên cứu đã được công bố hay những giải thưởng khoa học đạt được, mà còn là sự hình thành một truyền thống học thuật hàn lâm, nơi nhiều thế hệ nhà khoa học đã dành trọn tâm huyết để nghiên cứu, gìn giữ và phát huy những giá trị của văn học Việt Nam. Chính truyền thống ấy đã tạo nên nền tảng để Viện Văn học tiếp tục đổi mới tư duy nghiên cứu, mở rộng hợp tác quốc tế và đóng góp ngày càng hiệu quả cho sự phát triển của khoa học xã hội và nhân văn.

PGS.TS. Phan Trọng Thưởng cho rằng, việc Viện Văn học và Viện Nghiên cứu Văn hóa cùng xây dựng một không gian trưng bày chung mang nhiều ý nghĩa. Đây không chỉ là sự gặp gỡ của hai đơn vị có nhiều điểm tương đồng về chức năng, nhiệm vụ mà còn phản ánh mối quan hệ gắn bó giữa văn học và văn hóa trong nghiên cứu con người và đời sống xã hội. Khi được đặt trong cùng một không gian, những thành tựu của hai viện tạo nên bức tranh toàn diện hơn về đóng góp của khoa học xã hội và nhân văn đối với sự phát triển của đất nước.

Những chia sẻ ấy cũng chính là chìa khóa để tiếp cận không gian trưng bày. Ở đó, mỗi công trình nghiên cứu, mỗi trang sách, mỗi bức ảnh tư liệu không đơn thuần là kết quả của một đề tài hay một dự án khoa học, mà còn kể câu chuyện về sự kế thừa, đổi mới và trách nhiệm của các thế hệ nhà khoa học trong việc gìn giữ, phát huy các giá trị văn học, văn hóa dân tộc.

Không gian trưng bày được chia thành 3 phân khu, giới thiệu hành trình 73 năm của Viện Văn học và 47 năm của Viện Nghiên cứu Văn hóa. Khu vực trung tâm giới thiệu hình ảnh chung của 2 đơn vị, với chủ đề “Kết nối truyền thống, vững bước tương lai”.

Điểm nhấn của không gian Trưng bày là khu vực trung tâm với hai thông điệp “Văn hóa soi đường cho quốc dân đi” và “Văn học là nhân học”, cùng các mô hình sắp đặt sách mang biểu tượng của Viện Nghiên cứu Văn hóa và Viện Văn học, thể hiện quá trình tích lũy tri thức, kế thừa truyền thống và đổi mới trong nghiên cứu.

Khu trưng bày của Viện Nghiên cứu Văn hóa giới thiệu những thành tựu nổi bật trong 47 năm hình thành và phát triển, từ xây dựng nền tảng lý luận, sưu tầm, nghiên cứu và xuất bản các công trình về văn hóa dân gian các dân tộc đến mở rộng đối tượng nghiên cứu, đổi mới phương pháp tiếp cận, đào tạo nguồn nhân lực, hợp tác quốc tế và tư vấn chính sách.

Một điểm nhấn khác là 20 bức ảnh thuộc dự án Photovoice “Chúng tôi – người K’ho”, được thực hiện tại thôn R’teng 2, huyện Lâm Hà, tỉnh Lâm Đồng trong khuôn khổ dự án hợp tác giữa Viện Nghiên cứu Văn hóa và Đại học East Anglia (Vương quốc Anh) về sinh kế vùng Tây Nguyên. Những bức ảnh do chính người dân thực hiện, phản ánh đời sống và những câu chuyện văn hóa của cộng đồng.

Khu trưng bày của Viện Văn học tái hiện hành trình 73 năm xây dựng và phát triển kể từ khi tiền thân của Viện được thành lập tại Tân Trào năm 1953. Qua hơn bảy thập kỷ hoạt động, Viện đã công bố hơn 1.000 đầu sách nghiên cứu và chuyên khảo, chủ trì hàng trăm đề tài khoa học và hội thảo trong nước, quốc tế; được trao tặng Huân chương Lao động hạng Ba, Huân chương Lao động hạng Nhất và Huân chương Độc lập hạng Nhất. Các nhà khoa học của Viện được trao 8 Giải thưởng Hồ Chí Minh và 13 Giải thưởng Nhà nước về khoa học, văn học và nghệ thuật.

Trưng bày diễn ra tại sảnh tầng 1, tòa A, trụ sở Viện Hàn lâm Khoa học xã hội Việt Nam, số 1 Liễu Giai, phường Ngọc Hà, thành phố Hà Nội, mở cửa phục vụ các nhà khoa học, học viên, sinh viên, độc giả và công chúng.