Hiểu đúng để thực hiện đúng

VHO - Những ngày gần đây, thông tin về việc các quán cà phê, nhà hàng phải trả tiền bản quyền khi mở nhạc phục vụ khách tiếp tục thu hút sự quan tâm của dư luận. Nhiều ý kiến cho rằng từ ngày 1.7.2026, quy định mới bắt đầu có hiệu lực, đồng nghĩa với việc các cơ sở kinh doanh lần đầu tiên phải trả tiền bản quyền nếu phát nhạc trong không gian phục vụ khách.

 Thực tế, cách hiểu này chưa chính xác. Từ ngày 1.7.2026, điều thay đổi là mức tiền bản quyền được điều chỉnh theo mức lương cơ sở mới. Nghĩa vụ trả tiền bản quyền đối với việc sử dụng âm nhạc trong hoạt động kinh doanh đã được quy định từ nhiều năm trước.

Theo nhiều luật sư, Luật Sở hữu trí tuệ và Nghị định 17/2023/ NĐ-CP đã quy định việc sử dụng tác phẩm, bản ghi âm, ghi hình trong hoạt động kinh doanh, thương mại thuộc trường hợp không phải xin phép nhưng phải trả tiền bản quyền cho chủ sở hữu quyền tác giả và quyền liên quan. Năm 2026, một số mức thu được điều chỉnh theo mức lương cơ sở mới (từ 2.340.000 đồng lên 2.530.000 đồng). Vì vậy, việc ngày 1.7.2026 được nhắc đến nhiều chủ yếu xuất phát từ việc mức thu thay đổi theo lương cơ sở, chứ không phải xuất hiện quy định mới về nghĩa vụ trả tiền bản quyền.

Nhiều ý kiến cho rằng yêu cầu trả tiền bản quyền khi mở nhạc tại quán cà phê phù hợp với nguyên tắc bảo hộ quyền tác giả. Khi âm nhạc được sử dụng để tạo không gian, thu hút khách và góp phần nâng cao giá trị dịch vụ, tác phẩm đã được khai thác cho mục đích thương mại. Người sáng tạo, người biểu diễn và nhà sản xuất bản ghi có quyền được hưởng thù lao tương ứng với giá trị tác phẩm được sử dụng. Đây cũng là cách làm phổ biến ở nhiều quốc gia. Nhà hàng, khách sạn, trung tâm thương mại hay quán cà phê… khi sử dụng âm nhạc phục vụ hoạt động kinh doanh đều phải trả tiền bản quyền. Khoản tiền này không phải thuế hay phí nộp cho Nhà nước mà là thù lao dành cho chủ thể quyền thông qua các tổ chức đại diện được ủy quyền.

Trong lĩnh vực kinh doanh đồ uống, nhiều ý kiến cho rằng tiền bản quyền không phải khoản chi mới. Nhiều chuỗi cà phê đã mua quyền sử dụng âm nhạc từ nhiều năm trước và xem đây là một phần chi phí vận hành, tương tự tiền điện, nước hoặc internet. Theo kinh nghiệm của các đơn vị trong ngành công nghiệp thực phẩm và dịch vụ ăn uống, chi phí này thường chiếm tỷ trọng nhỏ trong tổng chi phí hoạt động, trong khi âm nhạc góp phần tạo trải nghiệm cho khách hàng và nâng cao chất lượng dịch vụ.

Điều khiến nhiều chủ cơ sở quan tâm hiện nay là cách thu và phân phối tiền bản quyền. Đây cũng là vấn đề được các chuyên gia, nhạc sĩ và các tổ chức quản lý quyền tác giả nhiều lần đề cập. Theo giới luật sư, chủ cơ sở kinh doanh có quyền yêu cầu đơn vị thu phí chứng minh tư cách pháp lý trước khi ký hợp đồng hoặc thanh toán. Tổ chức đại diện tập thể chỉ được thu tiền trong phạm vi được tác giả hoặc chủ sở hữu quyền ủy quyền.

Vì vậy, cơ sở kinh doanh có thể yêu cầu xuất trình giấy ủy quyền, danh mục tác phẩm được đại diện, phương thức tính phí, hợp đồng cấp phép và chứng từ liên quan. Đây là cơ sở để bảo đảm tính minh bạch trong hoạt động thu phí và bảo vệ quyền lợi của các bên.

Một hiểu lầm khá phổ biến là nhiều chủ quán cho rằng đã trả tiền thuê bao Spotify, Apple Music hoặc YouTube Premium thì không cần trả thêm tiền bản quyền. Theo các chuyên gia, đây là hai quan hệ pháp lý khác nhau. Khoản phí trả cho nền tảng số chỉ cho phép người dùng sử dụng dịch vụ theo điều kiện của nhà cung cấp, chủ yếu phục vụ mục đích cá nhân. Khi âm nhạc được sử dụng để phục vụ khách hàng trong hoạt động kinh doanh, cơ sở vẫn phải thực hiện nghĩa vụ trả tiền bản quyền theo quy định của pháp luật về sở hữu trí tuệ.

Ở góc độ người sáng tác, tiền bản quyền là nguồn thu hợp pháp và có ý nghĩa lâu dài. Nhiều nhạc sĩ cho rằng mức thu đối với các quán cà phê không quá lớn so với tổng chi phí kinh doanh, trong khi khoản tiền này góp phần tạo thêm thu nhập cho tác giả, đặc biệt khi họ không còn hoạt động biểu diễn thường xuyên. Đây cũng là nguồn lực để người sáng tạo tiếp tục đầu tư cho các tác phẩm mới.

Các nhạc sĩ cũng cho rằng việc thu tiền cần đi đôi với cơ chế phân phối minh bạch, phản ánh đúng mức độ khai thác từng tác phẩm. Nếu việc phân chia chưa sát với thực tế sử dụng sẽ khó tạo được sự đồng thuận trong cộng đồng sáng tạo. Nhiều chuyên gia nhận định phương thức tính phí dựa trên diện tích mặt bằng và mức lương cơ sở là giải pháp phù hợp trong giai đoạn hiện nay vì dễ áp dụng.

Tuy nhiên, về lâu dài, cách tính này vẫn chưa phản ánh đầy đủ thực tế khai thác âm nhạc. Mức độ sử dụng giữa các cơ sở có thể khác nhau về thời lượng phát nhạc, tần suất sử dụng, lượng khách và doanh thu. Đây là những yếu tố cần được nghiên cứu khi hoàn thiện cơ chế tính phí.

Theo giới chuyên môn, công nghệ sẽ hỗ trợ giải quyết vấn đề này. Khi hệ thống nhận diện tác phẩm và đối soát dữ liệu được triển khai đồng bộ, việc xác định bài hát được sử dụng, số lần phát và thời lượng khai thác sẽ chính xác hơn. Trên cơ sở đó, tiền bản quyền có thể được phân chia sát với thực tế sử dụng thay vì chủ yếu dựa trên các tiêu chí gián tiếp.

Một số đơn vị sở hữu bản ghi cũng bày tỏ sẵn sàng nghiên cứu cơ chế tính phí linh hoạt khi điều kiện kỹ thuật đáp ứng. Một vấn đề khác được đặt ra là khả năng các cơ sở kinh doanh chuyển sang sử dụng nhạc AI hoặc các nguồn nhạc miễn phí để giảm chi phí. Theo nhiều nhạc sĩ, xu hướng này đã xuất hiện nhưng khó thay thế hoàn toàn các tác phẩm do con người sáng tạo bởi âm nhạc còn chứa đựng giá trị nghệ thuật, cảm xúc và dấu ấn cá nhân của tác giả.

Việc thu tiền bản quyền khi mở nhạc tại quán cà phê vì vậy cần được nhìn nhận đúng bản chất. Đây là cơ chế bảo đảm quyền và lợi ích của người sáng tạo khi tác phẩm được khai thác trong hoạt động kinh doanh, đồng thời tạo cơ sở pháp lý rõ ràng cho các đơn vị sử dụng âm nhạc.