Hát Xoan dưới mái đình cổ hơn 300 năm tuổi

VHO - Dưới mái đình rêu phong của làng cổ Hùng Lô, tiếng trống phách nhịp nhàng hòa cùng lời ca Xoan trầm mặc như đánh thức cả một vùng ký ức thời đại Hùng Vương.

Sự kết hợp giữa không gian kiến trúc cổ kính hơn 300 năm và di sản Hát Xoan không chỉ khẳng định sức sống bền bỉ của văn hóa Đất Tổ, mà còn tạo nên hành trình trải nghiệm hấp dẫn, đưa du khách trở về với cội nguồn dân tộc.

Nằm cách trung tâm Việt Trì khoảng 5 km, đình Hùng Lô không chỉ là một ngôi đình làng, mà là quần thể di tích lịch sử - văn hóa quy mô, giàu giá trị và đậm dấu ấn thời gian.

Tương truyền, từ đời Lê Hy Tông (1697), người dân nơi đây đã dựng miếu để thờ phụng Vua Hùng đời thứ 18 trên dải đất rộng 5.000m2, hướng thẳng về núi Nghĩa Lĩnh linh thiêng.

Trải qua hơn ba thế kỷ, đình Hùng Lô vẫn đứng vững như một chứng nhân lịch sử, lưu giữ trọn vẹn những nét tinh hoa của nghệ thuật kiến trúc truyền thống.

Quần thể đình được xây dựng bằng những loại gỗ quý hiếm như đinh, lim, sến, táu với các hạng mục công trình bề thế: tòa đại đình, phương đình, lầu chuông, lầu trống và nhà tiền tế.

Tòa đại đình với cấu trúc ba gian hai chái cùng các gian tiền tế được chạm khắc tinh xảo là nơi hội tụ những giá trị tâm linh cao nhất.

Hai bên đình là nhà thờ Phật và bệ thờ Thần Nông, tạo nên một không gian thờ tự đa dạng, bao quanh là khu sân đình thoáng rộng với hòn non bộ, cây si và cây đa cổ thụ rủ bóng mát trầm mặc.

Không chỉ có kiến trúc bề thế, đình Hùng Lô còn là nơi lưu giữ "kho báu" cổ vật vô giá với hệ thống đồ thờ tự đầy đủ nhất vùng Đất Tổ.

Đặc biệt, nơi đây sở hữu 43 câu đối cổ ca ngợi công đức Vua Hùng và 5 cỗ kiệu sơn son thiếp vàng có niên đại trên 300 năm.

Một niềm tự hào lớn lao của người dân nơi đây là tấm biển "Kỷ niệm Hùng Vương đệ nhất hội" được ban tặng từ năm Mậu Ngọ (1918), minh chứng cho truyền thống rước kiệu quy mô bậc nhất trong các kỳ lễ hội Đền Hùng từ xưa đến nay.

Nếu đình Hùng Lô là phần "xác" cổ kính thì Hát Xoan chính là phần "hồn" sống động, tưới mát không gian linh thiêng này.

Còn được gọi là Khúc môn đình (hát cửa đình), Hát Xoan là lối hát thờ thần có nguồn gốc từ thời đại các Vua Hùng, gắn liền với tục thờ cúng và cầu mùa của cư dân Văn Lang xưa.

Qua bao đời, tín ngưỡng ấy đã ăn sâu vào tâm thức và được trao truyền qua bao thế hệ, trở thành niềm tự hào của người dân Phú Thọ.

Hát Xoan tại đình Hùng Lô mang một sức cuốn hút đặc biệt nhờ sự kết hợp nhuần nhuyễn giữa âm nhạc, ca từ và vũ đạo mộc mạc.

Có ba hình thức diễn xướng chính vẫn được các nghệ nhân bảo tồn nguyên vẹn: hát thờ cúng Vua Hùng; hát nghi lễ cầu mùa màng tốt tươi, cầu sức khỏe; và hát lễ hội để nam nữ giao duyên.

Trong không gian cổ kính, từng câu hát cất lên chậm rãi, sâu lắng, từng động tác của đào và kép vừa mềm mại vừa trang trọng, tái hiện trọn vẹn không gian văn hóa trung du Phú Thọ.

Tiếng trống phách giục giã, thôi thúc hòa cùng lời ca mượt mà như chạm vào phần tâm thức thành kính nhất của mỗi con người khi hành hương về nguồn.

Nhận thức được giá trị vô song của đình cổ và Hát Xoan, từ năm 2013, chương trình “Hát Xoan làng cổ” đã được xây dựng, biến nơi đây thành một điểm đến du lịch trải nghiệm độc đáo.

Trong lịch trình về với Đất Tổ, sau khi thăm Khu Di tích lịch sử Đền Hùng và Bảo tàng Hùng Vương, du khách sẽ tìm đến đình Hùng Lô để thực sự sống trong không gian làng quê Bắc Bộ xưa.

Tại đây, du khách không chỉ dừng lại ở việc tham quan kiến trúc đình cổ mà còn được trải nghiệm đời sống văn hóa bản địa.

Đó là không gian chợ quê rộn ràng, là ngôi làng cổ với những nếp nhà hàng trăm năm tuổi, nơi du khách có thể trực tiếp tham gia gói bánh chưng, giã bánh giầy truyền thống.

Khách đến đình được thưởng thức các làn điệu Xoan cổ do nghệ nhân từ bốn phường Xoan gốc là Kim Đái, Thét, Phù Đức, An Thái biểu diễn.

Sự kết hợp giữa lối biểu diễn thuần thục của các nghệ nhân và vẻ uy nghiêm của ngôi đình khiến du khách như lạc vào một không gian nghệ thuật vừa cổ kính, uy nghiêm và đầy chất mộc mạc của người dân Phú Thọ.

Nếu may mắn đến vào dịp lễ hội, du khách còn được hòa mình vào lễ rước kiệu hoành tráng với sự tham gia của hơn 200 nam trung, tạo nên không khí sôi động cả một vùng từ đình làng hướng về Đền Hùng.

Đây là minh chứng rõ nét nhất cho sự gắn kết chặt chẽ giữa di tích, di sản và đời sống cộng đồng.

Công tác bảo tồn đình cổ Hùng Lô và Hát Xoan hiện nay không chỉ dừng lại ở việc gìn giữ nguyên trạng mà đã được nâng tầm thành chiến lược phát triển bền vững.

Tỉnh Phú Thọ đang triển khai đồng bộ các giải pháp như số hóa di sản, mở rộng hoạt động truyền dạy cho thế hệ trẻ trong giai đoạn 2026-2030.

Theo đó, quan điểm xuyên suốt là phát triển du lịch nhưng không được làm mất đi tính thiêng và tính nguyên gốc của di tích cũng như loại hình nghệ thuật Xoan cổ.

Tại đình Hùng Lô, các nghệ nhân vẫn miệt mài thực hành và truyền dạy con cháu mỗi ngày. Những buổi luyện tập tại sân đình luôn rộn vang tiếng trống, tiếng phách.

Điều đáng mừng nhất là ngày càng có nhiều bạn trẻ tại địa phương và các nơi khác tìm về học Xoan, yêu Xoan.

Chính sự tiếp nối từ thế hệ này sang thế hệ khác, từ người già đến trẻ nhỏ đã giúp Hát Xoan không chỉ ở lại trong ký ức mà luôn sống động trong đời sống hôm nay.

Những làn điệu Xoan thấm đượm tình đất, tình người Phú Thọ sẽ mãi vang vọng dưới mái đình rêu phong, trở thành nguồn nuôi dưỡng tâm hồn cho con dân Lạc Hồng mãi về sau, khẳng định một sức sống mãnh liệt của di sản văn hóa vùng Đất Tổ.