Hát đối ở Quảng Ninh - Di sản văn hóa phi vật thể cần được bảo tồn

VHO - Sau khi được ghi danh là Di sản văn hóa phi vật thể quốc gia năm 2025, hát đối tại Quảng Ninh được xem là loại hình diễn xướng dân gian đặc sắc còn lưu truyền đến ngày nay.

Khi hát đối trở thành di sản văn hóa phi vật thể quốc gia

Hát đối của người dân miền biển cho đến nay chưa có công trình nghiên cứu nào khẳng định xuất hiện từ bao giờ. Chỉ biết rằng hát đối đã xuất hiện từ lâu đời, được lưu truyền và phổ biến trên một vùng khá rộng dọc theo bờ biển Quảng Ninh, trong các làng Việt cổ ven biển, các làng đảo và làng chài trên vịnh Hạ Long.

Các câu hát đối được cất lên ở bất cứ nơi đâu, như trong lúc quai đê lấn biển, quăng chài phơi lưới, chèo thuyền đánh bắt cá tôm hay lúc thảnh thơi hội hè, đình đám, cưới hỏi. Chính sự lạc quan ấy giúp người dân quên đi nhọc nhằn, thêm hăng say lao động, làm cho cuộc sống thêm thi vị. Hát đối cứ thế được dân gian sáng tác, bổ sung, thực hành và trao truyền từ đời này qua đời khác.

Hát đối giữa nam và nữ do cư dân vạn chài sáng tạo từ chính đời sống của họ. Đây cũng là sinh hoạt văn hóa tinh thần quen thuộc của cư dân làng chài sau những giờ lao động trên biển.

Những câu hát này bắt nguồn từ lao động sản xuất, từ những câu nói giản dị hằng ngày được dân gian biến tấu cho có thanh vần theo thể lục bát, ngân nga và dần định hình thành giai điệu. Lời bài hát được truyền miệng, lâu dần trở nên quen thuộc. Từ giai điệu có sẵn, người hát ứng tác linh hoạt, phù hợp với từng bối cảnh, làm cho những cuộc hát trở nên phong phú và hấp dẫn hơn.

Các câu hát thể hiện tình cảm chân thành, lối ứng đối thông minh, dí dỏm và giàu chất trữ tình. Nội dung thường xoay quanh tình yêu đôi lứa, ca ngợi quê hương, biển đảo; phản ánh đời sống lao động của ngư dân và những giá trị đạo lý trong đời sống. Người hát chủ yếu sử dụng chất giọng tự nhiên và khả năng ứng tác, không phụ thuộc vào nhạc đệm cầu kỳ.

Để nghệ thuật hát đối không bị mai một

Để bảo tồn và phát huy giá trị nghệ thuật hát đối, hát giao duyên vùng biển Quảng Ninh, rất cần sự vào cuộc của các cơ quan chức năng.

Nhận thức được nguy cơ mai một, những năm qua, ngành văn hóa, Hội Văn nghệ dân gian thành phố, các xã, phường, đặc khu ven biển Quảng Ninh cùng Ban Quản lý di sản thế giới vịnh Hạ Long - Yên Tử và các câu lạc bộ đã và đang triển khai nhiều giải pháp thiết thực.

Với những loại hình văn hóa hình thành từ đời sống cộng đồng, bảo tồn không chỉ là sưu tầm hay lưu giữ những bài hát cũ. Điều quan trọng hơn là duy trì đội ngũ thực hành và tạo không gian để di sản tiếp tục được sử dụng.

Thời gian qua, các địa phương ven biển, ngành văn hóa và các câu lạc bộ đã tổ chức nhiều hoạt động sưu tầm, phục dựng và truyền dạy hát đối, hát giao duyên.

Cùng với đó, có thể đưa hát đối vào các chương trình ngoại khóa, lớp truyền dạy hoặc hoạt động trải nghiệm dành cho học sinh, thanh thiếu niên tại những địa phương còn duy trì loại hình này.

Bên cạnh việc tiếp tục kiểm kê, nghiên cứu, có thể gắn hoạt động thực hành hát đối với du lịch biển, du lịch cộng đồng và các chương trình trải nghiệm văn hóa.

Cần quan tâm đẩy mạnh ghi âm, ghi hình, số hóa tư liệu để lưu giữ và giới thiệu hát đối trên các nền tảng số.

Cùng với đó, cần có chế độ đãi ngộ cho nghệ nhân, quan tâm kinh phí để các câu lạc bộ hoạt động, giúp hát đối cổ vùng biển tiếp tục được bảo tồn và phát huy. Đồng thời, khuyến khích các câu lạc bộ tổ chức cho hội viên sưu tầm, ghi chép các bài hát đối cổ, số hóa toàn bộ hồ sơ, tài liệu liên quan đến di sản văn hóa phi vật thể hát đối vùng biển.