Hải Phòng: Đền Vạn Chài thờ Tứ vị Thánh Nương - các vị thần nữ ở cửa sông biển

VHO - Đền Vạn Chài (hay còn gọi là ngôi đền của cư dân làng đánh cá) thuộc phường Đồ Sơn, TP. Hải Phòng, từ lâu đã trở thành điểm đến tâm linh, thu hút đông đảo người dân và du khách thập phương đến tham quan, chiêm bái.

Đền Vạn Chài, phường Vạn Hương, quận Đồ Sơn, là nơi thờ Tứ vị Thánh Nương.

Men theo con đường nhỏ chạy ven bờ biển thuộc khu 1, đền Vạn Chài hiện lên đầy uy nghi, nằm tựa lưng vào chân núi Đầu Vái - vị trí trung tâm của dãy núi Chín Rồng. Đây là vị trí có thế đất phong thủy, được ví như linh địa đầu chim phượng.

Đền được xây dựng vào giữa thế kỷ XIX, thờ Tứ vị Thánh Nương, các bậc Thánh bảo hộ, giúp đỡ, che chở cho những cư dân làm ăn trên biển. Năm 1934, thực dân Pháp xây dựng pháo đài tại khu vực có đình tọa lạc nên đình được di dời về Vạn Thốc.

Ngôi đền nằm ở vị trí cửa biển, khí hậu khắc nghiệt nên theo thời gian bị xuống cấp nghiêm trọng, nhiều lần được trùng tu, tôn tạo.

Theo truyền tụng của nhân dân địa phương, ngay sau khi đền được xây dựng, người dân Vạn Chài được mùa đánh bắt hải sản ba năm liền, cá từng đàn về trắng đầy bến Vạn Thốc. Không chỉ vậy, trong những năm kháng chiến chống thực dân Pháp, đền Vạn Chài còn là nơi hoạt động của lực lượng Việt Minh; nơi hội họp, học tập, tuyên truyền đường lối, chính sách của Đảng. Cũng có thời điểm, đây là nơi tổ chức lớp bình dân học vụ cho con em cư dân miền biển.

Trải qua thăng trầm của lịch sử, sau nhiều lần tu sửa, đền Vạn Chài hiện có kiến trúc mặt bằng theo kiểu chữ Tam, gồm ba gian tiền đường, ba gian trung đường và ba gian hậu cung. Tòa tiền đường gồm bốn bộ vì, vì kiểu bốn hàng chân cột; các cột được kê trên chân tảng đá xanh cổ. Các kiện gỗ được chạm khắc theo các đề tài truyền thống như lá lật, hoa lá thiêng.

 

Ngôi đền ngày nay nằm trên một khuôn viên thoáng mát, với cảnh sắc phong thủy hữu tình, núi, biển cận kề; đặc biệt, bao bọc quanh ngôi đền là năm cây gạo cổ thụ. Vào mùa hè, những cây gạo với cành lá xum xuê, các cành lớn vươn dài, tỏa bóng che mát cho toàn bộ khu vực trung tâm khuôn viên ngôi đền.

Theo các bậc cao niên ở đây kể lại, năm cây gạo đã có trên trăm tuổi, mang ý nghĩa tên một loại ngũ cốc nuôi sống con người. Đồng thời, loài cây này cũng tượng trưng cho ước mong của người dân miền biển cầu Quốc Mẫu Vua Bà phù hộ, giúp đỡ cho sự sinh sôi, phát triển, thịnh vượng.

Đền Vạn Chài là một công trình kiến trúc cổ truyền, đáp ứng nhu cầu sinh hoạt văn hóa tâm linh, tín ngưỡng của người dân miền biển. Ngày nay, nhân dân địa phương đang từng bước khôi phục những nét sinh hoạt văn hóa, lễ hội truyền thống, trường tồn theo thời gian.

Người dân Vạn Hương xưa chủ yếu làm nghề chài lưới, đánh bắt hải sản; chỉ có một bộ phận nhỏ cư dân làm ruộng, trồng trọt, khai thác vườn đồi. Cư dân Vạn Hương đến từ nhiều nơi. Các vạn chài cũng có sự liên kết, quan hệ với nhau thông qua việc mỗi năm tổ chức họp mặt vào bốn mùa xuân, hạ, thu, đông.

Đền Chài, phường Vạn Hương, thờ Tứ vị Thánh Nương. Đứng đầu bốn vị Thánh nữ này là Thánh Mẫu Càn Hải Đại Vương. Tứ vị Thánh Nương được coi là các vị thần nữ ở cửa sông, biển. Tục thờ Tứ vị Thánh Nương hiện phổ biến ở nhiều làng Việt ven biển từ Bắc vào Nam.

Ngoài ra, tục thờ này còn được thấy ở các làng ven những con sông lớn nằm sâu trong đồng bằng.

Về thần tích của Tứ vị Thánh Nương, có nhiều dị bản khác nhau; song phổ biến được tóm lược như sau: Năm 1276, quân Mông Cổ ồ ạt tấn công, đánh tan nhà Nam Tống. Tháng 1.1279, quân Nguyên - Mông tấn công tới căn cứ cuối cùng của Nam Tống. Trong lúc nguy hiểm, Thái hậu và công chúa xuống thuyền chạy về phía Quảng Đông, nhưng gặp gió mạnh, thuyền bị đắm.

Ngay lúc đó, bỗng xuất hiện rồng vàng tới hộ giá Mẫu hậu và ba vị công chúa, đưa họ trôi tới biển Cờn Hải và được vị sư già ở chùa Quy Sơn cứu sống, cho trú ngụ tại đó.

Sau một thời gian ở trong chùa, nảy sinh những điều dị nghị, thị phi về Tống Thái hậu và vị sư già. Không thể biện bạch, vị sư già bèn khấn Phật rồi nhảy xuống biển tự vẫn.

Thái hậu và ba vị công chúa thấy vị sư già vì mình mà chịu oan khuất, liền cùng nhảy xuống biển chết theo. Xác của họ trôi vào cửa Cờn Hải. Họ hiển linh, được dân lập đền thờ và được vua phong là “Nam Hải Phúc Thần”, cai quản 12 cửa biển.

Từ đó, mọi người đi biển đều đến cầu đảo Tứ vị Thánh Nương và thấy rất linh ứng.

Sau này, vua Trần Anh Tông, Lê Thánh Tông đi chinh phạt giặc Chiêm ở phương Nam theo đường biển được Tứ vị Thánh Nương hiển linh trợ giúp. Sau khi thắng trận trở về, các vua Đại Việt đều tạ lễ và phong sắc cho thần là “Quốc Mẫu Tứ vị Thánh Nương Thượng đẳng thần”.

Trải qua thăng trầm của lịch sử và hai cuộc chiến tranh, lại ở vùng đất cửa biển có khí hậu khắc nghiệt nên di tích bị xuống cấp nghiêm trọng. Năm 1992, di tích được trùng tu, sửa chữa; việc phụng thờ được khôi phục, trấn hưng, trở nên sầm uất như ngày nay.

Trước năm 1945, hằng năm, từ ngày 19 đến 21 tháng Giêng, cư dân địa phương mở hội lễ. Tham gia lễ hội có rất nhiều cư dân miền biển trong và ngoài địa phương. Trong hội lễ có lễ rước nước, kiệu rước xuống thuyền; thuyền chạy ra biển theo hướng Cát Bà, lấy nước ở biển rồi chạy ngược về và rước vào đền để làm lễ mộc dục. Lễ rước kiệu có kiệu bát cống, kiệu võng Đức Thánh Mẫu có khám kiệu đặt trên. Khiêng kiệu bát cống là các trai tân, khiêng kiệu Thánh Mẫu là các nữ đồng trinh. Phẩm lễ trong dịp sự lệ có thịt lợn, gà, xôi. Đồ mã có thuyền rồng, các linh vật; đặc biệt có lễ phóng sinh tôm, cá, thể hiện nghi thức lễ rất cầu kỳ, nghiêm trang.

Ngoài việc tế lễ, trong lễ hội còn có những trò chơi, thi đấu mang tính dân gian như thi bơi thuyền rồng giữa các giáp trong làng và các vạn chài khác cùng tham gia. Một thuyền tham gia hội có 36 mái chèo, bốn người chỉ huy. Trong các lễ hội thời đó ở vùng Đồ Sơn, hội thi bơi thuyền rồng tại lễ hội Đền Chài có quy mô và đông vui nhất, thu hút rất đông nhân dân trong và ngoài địa phương về tham gia.

 

Ngày nay, nhân dân địa phương đang từng bước khôi phục những nét sinh hoạt văn hóa, hội lễ truyền thống, nhằm kế thừa, phát huy các giá trị văn hóa, đáp ứng nhu cầu của du khách trong và ngoài nước về một khu danh lam thắng cảnh, khu du lịch nổi tiếng trong cả nước.