Giữ lại một chiến trường giữa biển

VHO - Sau hơn nửa thế kỷ hòa bình, Cồn Cỏ vẫn lưu giữ gần như nguyên vẹn nhiều dấu tích của một thời giữ đảo. Những giao thông hào nối liền trận địa, hầm chỉ huy, công sự… vẫn hiện hữu giữa rừng cây, triền đá, tạo thành một không gian chiến đấu hiếm còn được bảo tồn khá đầy đủ. Chính sự liên kết giữa các dấu tích ấy làm nên giá trị đặc biệt của Cồn Cỏ và đặt ra yêu cầu gìn giữ cả không gian lịch sử, thay vì chỉ bảo tồn từng công trình riêng lẻ.

Chiến trường còn nguyên hình hài

Chiến tranh thường chỉ để lại những phế tích. Có nơi là lô cốt đổ nát, có nơi là hầm ngầm hay khẩu pháo nằm lặng giữa cỏ cây. Theo thời gian, phần lớn dấu tích ấy dần tách khỏi bối cảnh ban đầu để trở thành hiện vật lịch sử. Nhưng ở Cồn Cỏ, điều còn lại không phải là từng công trình riêng lẻ, mà là cả một chiến trường.

Từ đỉnh Thái Văn A, những đường giao thông hào vẫn men theo triền dốc rồi khuất dưới tán rừng. Từ đây chỉ vài chục bước chân là tới Sở Chỉ huy; xa hơn là trạm cứu thương, các trận địa và những bến thuyền từng đón các chuyến tiếp tế từ đất liền. Sự kết nối ấy cho thấy một hòn đảo nhỏ từng được tổ chức thành thế trận hoàn chỉnh, nơi mỗi vị trí gắn với một nhiệm vụ trong cuộc chiến bảo vệ đảo.

Đó cũng là lý do hồ sơ khoa học đề nghị xếp hạng Di tích quốc gia không lựa chọn một công trình tiêu biểu, mà xác định “Những địa điểm lưu niệm đảo Cồn Cỏ anh hùng” là một quần thể gồm Sở Chỉ huy, trận địa pháo Hà Đông, đồi Thái Văn A, hệ thống giao thông hào, trạm cứu thương, bến Nghè và bến Tù Vạc. Giá trị của Cồn Cỏ vì thế không nằm ở từng điểm di tích, mà ở chỗ cả quần thể vẫn giữ được mối liên kết vốn có của một chiến trường giữa biển.

Theo bà Lê Thị Hoài Hương, Giám đốc Bảo tàng tỉnh Quảng Trị, sự nguyên vẹn của không gian lịch sử tạo nên khác biệt của Cồn Cỏ so với nhiều di tích chiến tranh khác. Nếu chỉ bảo tồn từng hầm chỉ huy hay từng đoạn giao thông hào thì mới dừng ở bảo tồn hiện vật. Điều quý là các địa điểm vẫn tồn tại trong mối liên hệ ban đầu, giúp người nghiên cứu và du khách hình dung cách hệ thống phòng thủ từng vận hành. Sự nguyên vẹn ấy làm nên giá trị nổi bật của quần thể.

Trong toàn bộ hệ thống, giao thông hào là dấu tích gây ấn tượng mạnh nhất. Mạng lưới trên đảo dài khoảng 12km, gần như kết nối toàn bộ khu vực chiến đấu, chỉ huy và hậu cần. Con số ấy phản ánh quy mô hệ thống công sự được xây dựng giữa mưa bom bão đạn và ý chí bám đảo của các thế hệ cán bộ, chiến sĩ.

Đến nay, nhiều đoạn hào đã phủ rêu, cây rừng xanh trở lại trên những triền đất đỏ, nhưng bước xuống lòng hào, cảm giác về chiến trường năm xưa vẫn hiện lên rõ rệt. Bom đạn đã lùi xa, còn cấu trúc của thế trận ấy vẫn ở lại như một chứng nhân lặng lẽ của lịch sử.

Giữ tính toàn vẹn của quần thể di tích

Nếu giá trị lớn nhất của Cồn Cỏ là một chiến trường còn giữ được hình hài, thì điều cần bảo tồn hôm nay cũng không thể dừng ở từng hầm hào hay công trình riêng lẻ. Cần gìn giữ chính không gian lịch sử ấy, nơi mỗi điểm di tích chỉ thực sự có ý nghĩa khi được đặt trong mối liên kết với những địa điểm còn lại. Bước đi giữa các trận địa, người ta mới cảm nhận trọn vẹn cách hòn đảo từng trở thành “pháo đài” giữa Biển Đông trong những năm tháng khốc liệt.

Từ cách nhìn đó, Quảng Trị ưu tiên giữ gìn hiện trạng, hạn chế phục dựng hoặc xây mới làm thay đổi dấu tích gốc; đồng thời bổ sung các công trình phục vụ diễn giải lịch sử để người dân, du khách hiểu rõ hơn giá trị quần thể. Đài quan sát Thái Văn A, Nhà truyền thống, Đài tưởng niệm các Anh hùng liệt sĩ, Cột cờ Tổ quốc hay mốc cơ sở A11 được đầu tư theo hướng này, trở thành những điểm kết nối giữa quá khứ và hiện tại mà không làm mất đi cấu trúc vốn có của chiến trường.

Ông Mai Xuân Thành, Phó Giám đốc Sở VHTTDL Quảng Trị khẳng định, điều quan trọng nhất trong bảo tồn quần thể di tích Cồn Cỏ là giữ được tính toàn vẹn của không gian lịch sử. Nếu chỉ bảo vệ từng điểm di tích mà thiếu sự liên kết giữa chúng, giá trị của quần thể sẽ giảm đi rất nhiều. Việc khảo sát, xác định phạm vi và ranh giới các khu vực bảo vệ không chỉ nhằm thực hiện quy định của Luật Di sản văn hóa, mà còn tạo nền tảng để bảo tồn trọn vẹn cấu trúc chiến trường, từ đó phát huy hiệu quả trong giáo dục truyền thống và phát triển du lịch văn hóa.

Cùng quan điểm đó, ông Trần Xuân Anh, Bí thư Đảng ủy, Chủ tịch UBND Đặc khu Cồn Cỏ cho rằng, bảo tồn di tích cũng là gìn giữ một phần bản sắc của hòn đảo. Cồn Cỏ không chỉ có biển đẹp, hệ sinh thái đặc sắc mà còn sở hữu một không gian lịch sử hiếm có. Mỗi người dân, du khách khi rời đảo có thể mang theo ký ức về “pháo đài” giữa Biển Đông, từ đó cảm nhận rõ hơn giá trị của hòa bình và sự hy sinh của các thế hệ đi trước.

Giá trị bền vững nhất mà Cồn Cỏ đang gìn giữ không chỉ là những công sự còn lại sau chiến tranh hay những địa danh đã đi vào lịch sử, mà là một không gian vẫn đủ sức kể câu chuyện về ý chí bảo vệ chủ quyền bằng chính những gì đang hiện hữu. Khi lịch sử còn có thể được cảm nhận bằng từng bước chân trên đảo, Cồn Cỏ không chỉ là một di tích của quá khứ mà trở thành một di sản văn hóa sống động, góp phần nuôi dưỡng ký ức dân tộc và bồi đắp tình yêu biển, đảo cho các thế hệ hôm nay.