Đình cổ hơn 600 năm đã được “hồi sinh”

VHO - Bị xuống cấp nghiêm trọng trong nhiều năm, sau đó Văn Hóa liên tục cập nhật, phản ánh, di tích đình Thượng Phú với hơn 600 năm tuổi ở xã Hà Trung (Thanh Hóa) đã hoàn thành công tác tu bổ, tiếp tục lưu giữ những giá trị kiến trúc, nghệ thuật độc đáo của vùng đất Ly Cung xưa.

Từ một di tích luôn trong tình trạng báo động vì nguy cơ đổ sập, đình Thượng Phú, đình cổ hơn 600 năm tuổi ở xã Hà Trung nay đã khoác lên mình diện mạo mới sau quá trình tu bổ theo nguyên tắc “tôn trọng nguyên gốc, can thiệp tối thiểu”. Hành trình “hồi sinh” của ngôi đình không chỉ là câu chuyện bảo tồn một di sản quý mà còn ghi dấu vai trò của báo chí trong việc lên tiếng, thúc đẩy các cơ quan chức năng nhanh chóng vào cuộc tu bổ để giữ gìn công trình lịch sử cho thế hệ mai sau.

Vào cuộc kịp thời

Đình Thượng Phú được xây dựng từ cuối thời Trần vào khoảng thế kỷ XIV, trên vùng đất Đại Lại xưa, nơi từng là Ly Cung của nhà Hồ, nay thuộc xã Hà Trung, (Thanh Hóa). Công trình gồm năm gian, hai chái, nổi bật với hệ thống cột, kèo, vách và mũi kèo bằng gỗ lim, gỗ sến được chạm khắc tinh xảo. Trải qua hơn sáu thế kỷ, ngôi đình vẫn lưu giữ nhiều giá trị đặc sắc về lịch sử, văn hóa và kiến trúc, được UBND tỉnh Thanh Hóa xếp hạng di tích lịch sử, văn hóa cấp tỉnh.

Theo nhiều tư liệu địa phương, sau chiến thắng trước quân Chiêm Thành, danh tướng Trần Khát Chân đã đưa nhiều nghệ nhân người Chăm về vùng Đại Lại để tham gia xây dựng Ly Cung cùng nhiều công trình tín ngưỡng. Chính những người thợ tài hoa ấy đã để lại dấu ấn qua các họa tiết chạm khắc trên đình Thượng Phú. Những đường nét hoa văn mềm mại, tinh xảo mang phong cách nghệ thuật Chăm hòa quyện với kiến trúc truyền thống của người Việt đã tạo nên giá trị riêng biệt cho ngôi đình. Đến thời Nguyễn, đình được trùng tu nhưng vẫn giữ gần như nguyên vẹn kết cấu ban đầu, điều này còn được ghi lại trên tấm văn bia dựng năm 1882.

Thế nhưng, cùng với sự khắc nghiệt của thời gian, đình Thượng Phú ngày càng xuống cấp. Nhiều cột gỗ lim bị sụt lún, hệ thống kèo và xà mục ruỗng, mái ngói thủng, võng xuống, các bức tường xuất hiện nhiều vết nứt lớn. Mỗi mùa mưa bão, người dân địa phương đều lo ngại công trình có thể đổ sập bất cứ lúc nào. Không ít hoạt động văn hóa, tín ngưỡng của làng cũng phải hạn chế vì không bảo đảm an toàn.

Trong các năm 2021, 2022 và 2023, tình trạng đáng báo động của ngôi đình được Văn Hóa phản ánh qua loạt bài như Nín thở với... ngôi đình cổ hơn 600 năm và Dự án tu bổ di tích đình cổ Thượng Phú vẫn nằm... trên giấy. Những bài phản ánh đã chỉ ra tình trạng xuống cấp nghiêm trọng của di tích, đồng thời nêu lên sự chậm trễ trong việc triển khai dự án bảo tồn, qua đó thu hút sự quan tâm của dư luận và các cơ quan quản lý.

Sau loạt bài phản ánh, UBND tỉnh Thanh Hóa đã chỉ đạo Sở VHTTDL cùng các đơn vị liên quan kiểm tra hiện trạng, xây dựng phương án bảo tồn. Huyện Hà Trung (cũ) sau đó phê duyệt chủ trương đầu tư dự án tu bổ, tôn tạo di tích đình Thượng Phú với tổng kinh phí khoảng 8,6 tỉ đồng, trong đó ngân sách tỉnh hỗ trợ 3 tỉ đồng, phần còn lại từ ngân sách địa phương và các nguồn huy động hợp pháp.

Tập trung bảo tồn, phát huy giá trị

Dự án tập trung tu bổ nhà Đại đình và Hậu cung trên mặt bằng kiến trúc chữ Nhị, diện tích khoảng 270m². Toàn bộ quá trình thi công được thực hiện theo nguyên tắc bảo tồn di tích, ưu tiên giữ lại tối đa các cấu kiện gốc còn giá trị, chỉ thay thế những bộ phận hư hỏng không thể phục hồi. Các chi tiết chạm khắc, kết cấu gỗ và hình thái kiến trúc truyền thống đều được bảo tồn, bảo đảm tính nguyên bản của công trình.

Đến nay, sau khi hoàn thành tu bổ, đình Thượng Phú đã lấy lại dáng vẻ uy nghi, cổ kính. Mái đình vững chãi, hệ thống cột, kèo được gia cố, các mảng chạm khắc quý được gìn giữ, tạo nên không gian văn hóa vừa an toàn, vừa lưu giữ trọn vẹn hồn cốt của ngôi đình cổ hơn sáu thế kỷ.

Ông Hoàng Đình Huấn, Trưởng thôn Sơn Thành, xã Hà Trung chia sẻ: “Người dân chúng tôi rất xúc động khi chứng kiến ngôi đình được tu bổ, phục hồi hoàn thành. Có thời điểm bà con không dám vào đình vì lo ngại mất an toàn do công trình xuống cấp nghiêm trọng. Nay đình được khôi phục nhưng vẫn giữ được nét kiến trúc cổ, trở thành niềm vui và niềm tự hào của cộng đồng dân cư. Đây không chỉ là nơi sinh hoạt tín ngưỡng mà còn là không gian giáo dục truyền thống, giúp thế hệ trẻ hiểu hơn về lịch sử, văn hóa quê hương”.

Theo ông Huấn, từ khi công trình hoàn thành, người dân trong thôn thường xuyên đến đình dâng hương, tổ chức các hoạt động văn hóa truyền thống. Không gian di tích cũng trở thành điểm đến để người dân, du khách tìm hiểu về vùng đất Đại Lại - Ly Cung thời nhà Hồ cùng những giá trị nghệ thuật độc đáo được lưu giữ trên các cấu kiện gỗ cổ.

Tuy nhiên, ông Hoàng Đình Huấn cho biết, đến nay công trình vẫn chưa được bàn giao chính thức cho địa phương quản lý, phát huy giá trị. Một số vị trí trong đình còn xảy ra tình trạng thấm dột nhưng chưa được nhà thầu xử lý dứt điểm. Ngoài ra, các cấu kiện gỗ cũ không còn sử dụng sau quá trình tu bổ vẫn chưa có phương án bảo quản, trưng bày hoặc di dời phù hợp, khiến việc sắp xếp, hoàn thiện không gian bên trong di tích chưa được thực hiện đầy đủ.

Sự “hồi sinh” của đình Thượng Phú không chỉ “cứu” một di sản từng đứng trước nguy cơ hư hỏng nặng mà còn cho thấy hiệu quả từ sự vào cuộc của các cấp chính quyền sau tiếng nói trách nhiệm của báo chí. Sau hơn 600 năm tồn tại, ngôi đình tiếp tục là chứng nhân của lịch sử, là biểu tượng văn hóa của vùng đất Hà Trung và là lời nhắc nhở về trách nhiệm gìn giữ những di sản quý giá cho các thế hệ mai sau.