Ajanta bí ẩn, di sản đặc biệt của nhân loại trong lòng núi Deccan

VHO - Ẩn mình trên vách đá hình móng ngựa của cao nguyên Deccan, quần thể hang động Ajanta (bang Marahashtra, Ấn Độ) mở ra một thế giới nghệ thuật và tâm linh được tạo dựng suốt gần tám thế kỷ.

Những bức bích họa rực rỡ, tượng Phật trầm mặc và những sảnh đá được đục sâu vào lòng núi đã tạo nên một di sản đặc biệt của nhân loại, nơi lịch sử Phật giáo được lưu giữ bằng bàn tay sáng tạo của con người.

Kỳ tích nghệ thuật của nhân loại

Buổi sáng ở hang động Ajanta (Ấn Độ) bắt đầu bằng một khoảnh khắc lặng. Từ mép vách đá của cao nguyên Deccan nhìn xuống thung lũng, dòng sông Waghora khô cạn, uốn cong thành một dải bạc mảnh mai dưới chân núi.

Trên sườn đá hình móng ngựa, những ô cửa tối sẫm mở ra đều đặn theo vòng cung, như dấu ấn của thời gian in lên lòng núi.

Chính tại nơi tưởng chừng hoang sơ ấy, một trong những kỳ tích nghệ thuật của nhân loại đã ra đời. Quần thể hang động Ajanta, nằm tại bang Maharashtra, được UNESCO ghi danh là Di sản Văn hóa Thế giới năm 1983, là minh chứng rực rỡ cho trình độ sáng tạo và đời sống tinh thần của con người từ hơn hai thiên niên kỷ trước.

Nhìn từ xa, Ajanta giống như một dãy cửa hang bí ẩn. Bước vào bên trong, cả một nền văn minh hiện ra.

Ajanta gồm khoảng ba mươi hang động được chạm khắc trực tiếp vào vách đá basalt của dãy núi, quá trình hình thành kéo dài từ thế kỷ II trước Công nguyên đến thế kỷ VI sau Công nguyên.

Những nghệ nhân cổ đại đã đục sâu vào khối núi rắn chắc, từng nhát đục mở dần không gian của các điện thờ, hành lang và tu viện. Mỗi cột đá, mỗi bức tượng, mỗi mái vòm đều được tạc từ chính thân núi. Công trình vì thế mang một vẻ uy nghi đặc biệt: kiến trúc không đứng trên đất, mà sinh ra từ lòng đá.

Các hang động Ajanta được thiết kế theo hai loại hình kiến trúc chính của Phật giáo cổ đại. Chaitya - những sảnh cầu nguyện có mái vòm cao, bên trong đặt bảo tháp ở vị trí trung tâm để tăng sĩ và tín đồ hành lễ.

Vihara là các tu viện dành cho tăng đoàn, thường gồm một không gian sinh hoạt chung cùng dãy phòng nhỏ bao quanh để các tu sĩ thiền định và học tập.

Sự kết hợp giữa Chaitya và Vihara cho thấy Ajanta từng là một trung tâm tôn giáo và tu học quan trọng của Phật giáo trong lịch sử Ấn Độ.

Các hang động cổ nhất gắn với lịch sử Phật giáo Nguyên thủy, khi Đức Phật được thể hiện qua biểu tượng như bảo tháp hay bánh xe pháp.

Đến giai đoạn sau, dưới sự bảo trợ của triều đại Vakataka, nghệ thuật Phật giáo Đại thừa phát triển mạnh, hình tượng Đức Phật xuất hiện với những tư thế thiền định, thuyết pháp hay nhập Niết Bàn.

Ajanta vì thế lưu giữ cả một tiến trình phát triển của tư tưởng Phật giáo được khắc lên đá.

Bên trong các hang động, ánh sáng dịu hắt xuống những bức tường phủ đầy bích họa. Các nghệ nhân cổ đại đã vẽ bằng màu khoáng và sắc tố từ thực vật để kể lại những câu chuyện trong Jataka - các tiền kiếp của Đức Phật.

Những bức tranh ấy mở ra cả một thế giới sống động: cung điện của các bậc quân vương, đoàn thương nhân trên đường buôn bán, cảnh sinh hoạt của dân chúng, hình ảnh chim thú, hoa lá và các vị thần trong cõi tâm linh.

Trong số đó, hình ảnh phụ nữ Ajanta thường được nhắc đến như biểu tượng của vẻ đẹp cổ điển phương Đông. Những đường cong mềm mại, ánh mắt sâu và nụ cười thoáng qua tạo nên cảm giác nhân vật vẫn đang hiện diện.

Các nghệ nhân còn tính toán ánh sáng tự nhiên trong hang. Khi người xem di chuyển, các gương mặt trong tranh dường như thay đổi biểu cảm. Hiệu ứng này khiến nhiều học giả nghệ thuật phải thừa nhận rằng Ajanta đạt tới một trình độ thị giác đáng kinh ngạc từ rất sớm trong lịch sử.

Ajanta trong dòng chảy của thế giới Ấn Độ Dương

Để hiểu Ajanta, cần nhìn rộng hơn vào bối cảnh lịch sử của Ấn Độ cổ đại. Từ nhiều thế kỷ trước Công nguyên, bờ biển phía tây Ấn Độ đã trở thành một điểm giao thương sôi động của mạng lưới thương mại Ấn Độ Dương.

Các thương nhân từ La Mã, Ba Tư, Đông Phi và Đông Nam Á cập bến những cảng thị như Sopara hay Bharuch. Họ mang theo gia vị, vải vóc, đá quý, cùng với những tư tưởng tôn giáo và tri thức mới.

Từ các tuyến thương mại ấy, Phật giáo lan tỏa theo bước chân của tăng sĩ và thương nhân. Những trung tâm tu học như Ajanta trở thành nơi dừng chân của người hành hương và trí thức tôn giáo.

Vì vậy, Ajanta không tách rời thế giới. Quần thể này từng nằm trong một mạng lưới giao lưu văn hóa rộng lớn trải khắp Ấn Độ Dương. Nhìn trong bối cảnh rộng lớn của lịch sử nghệ thuật và tôn giáo châu Á, Ajanta có thể được đặt cạnh nhiều di sản vĩ đại khác của khu vực.

Cách đó khoảng 100 km, quần thể hang động Ellora cho thấy sự hiện diện đồng thời của Phật giáo, Ấn Độ giáo và Kỳ Na giáo trong cùng một không gian kiến trúc đá đồ sộ.

Xa hơn về phía Đông Nam Á, Borobudur của Indonesia được kiến tạo như một mandala khổng lồ bằng đá, nơi triết học Phật giáo được chuyển hóa thành cấu trúc kiến trúc nhiều tầng tượng trưng cho hành trình giác ngộ.

Trong khi đó, Angkor ở Campuchia phản chiếu sức mạnh của các đế chế Đông Nam Á qua những quần thể đền tháp quy mô lớn, nơi nghệ thuật và quyền lực chính trị hòa quyện trong các công trình đá hùng vĩ.

Trong bức tranh rộng lớn ấy, Ajanta giữ một vị trí đặc biệt. Quy mô của nó không sánh với Angkor, hình thức không giống Borobudur, nhưng nghệ thuật hội họa và điêu khắc trong lòng đá đạt tới sự tinh tế hiếm thấy.

Phong cách Ajanta đã ảnh hưởng sâu rộng đến nghệ thuật Phật giáo ở nhiều khu vực, đặc biệt tại Đông Nam Á.

Hành trình từ quên lãng đến di sản thế giới

Sau thời kỳ hưng thịnh, Phật giáo suy giảm tại khu vực này. Ajanta dần bị rừng rậm che phủ và rơi vào quên lãng suốt nhiều thế kỷ.

Năm 1819, một sĩ quan Anh trong chuyến săn hổ tình cờ phát hiện lại các cửa hang trên vách đá. Từ đó, Ajanta bước vào hành trình mới: hành trình của khảo cổ học, nghiên cứu nghệ thuật và bảo tồn di sản.

Ngày nay, chính phủ Ấn Độ cùng Cục Khảo cổ học Ấn Độ quản lý chặt chẽ khu di tích, kiểm soát lượng khách tham quan và bảo vệ các bích họa quý giá khỏi tác động của thời gian. Ajanta trở thành một trong những điểm đến văn hóa quan trọng nhất của đất nước này.

Chiều muộn, ánh nắng rọi xuống vòng cung Ajanta. Những vách đá dần chuyển sang màu vàng sẫm, các cửa hang trở thành những khoảng tối sâu thẳm.

Trong khoảnh khắc ấy, Ajanta gợi lên một suy nghĩ giản dị: con người đã có mặt trên trái đất này hàng nghìn năm và qua mỗi thời đại, họ luôn để lại dấu vết của trí tưởng tượng.

Những nghệ nhân vô danh từng cầm búa và đục trong lòng núi đá Deccan có lẽ không nghĩ rằng công trình của họ sẽ tồn tại suốt hai thiên niên kỷ.

Nhưng chính từ những nhát đục kiên nhẫn ấy, Ajanta ra đời, một không gian nơi nghệ thuật, niềm tin và tri thức gặp nhau.

Di sản ấy nhắc rằng lịch sử văn minh không chỉ được viết bằng những đế chế hay những cuộc chinh phạt. Đôi khi, lịch sử không nằm trong biên niên sử của các đế chế, mà lặng lẽ tồn tại trên một bức tranh vách đá, một tượng Phật tĩnh tại, hay một ngôi đền được tạc từ lòng núi.

Và ở Ajanta, toàn bộ ký ức ấy vẫn còn nguyên vẹn, lặng lẽ chờ người hôm nay bước vào để lắng nghe.