Sau vụ Flydubai, an ninh buồng lái máy bay sẽ thay đổi thế nào?

VHO - Vụ việc trên chuyến bay FZ1073 của Flydubai cho thấy một thách thức khác của an ninh hàng không: khi nguy cơ không đến từ bên ngoài mà xuất phát từ chính người đang ở trong buồng lái, những lớp bảo vệ hiện nay có thể phải được tính toán lại.

Ngày 30.9, chuyến bay FZ1073 của Flydubai từ Dubai đi Tel Aviv phải chuyển hướng và hạ cánh tại Tabuk, Saudi Arabia sau một sự cố an ninh trong buồng lái. Cơ quan Hàng không dân dụng UAE (GCAA) cho biết sự cố đã được kiểm soát, khiến một số thành viên tổ bay bị thương. Máy bay sau đó hạ cánh an toàn.

Ngày 3.10, Tổng công tố UAE công bố kết quả điều tra bước đầu: Cơ phó đã triển khai một kế hoạch trong chuyến bay, dùng rìu khẩn cấp tấn công cơ trưởng và tìm cách kiểm soát hệ thống điều khiển máy bay.

Cơ quan chức năng cho biết cuộc điều tra vẫn tiếp tục để làm rõ toàn bộ hoàn cảnh, động cơ và các mối liên hệ, đồng thời phân tích bằng chứng vật chất và kỹ thuật số. Kết luận cuối cùng sẽ được công bố sau khi hoàn tất các thủ tục cần thiết.

Vụ việc lập tức gợi lại một bài toán đã được ngành hàng không đặt ra từ sau thảm họa 11.9.2001: Làm thế nào bảo vệ buồng lái khỏi sự xâm nhập nhưng vẫn bảo đảm khả năng ứng cứu khi người bên trong mất khả năng điều khiển hoặc trở thành mối đe dọa.

Sau 11.9, cửa buồng lái máy bay thương mại được gia cố và khóa kín, tạo thành một lớp bảo vệ quan trọng trước nguy cơ không tặc. Nhưng vụ Flydubai cho thấy cơ chế này chủ yếu giải quyết mối nguy từ bên ngoài. Khi người gây nguy hiểm đã có quyền tiếp cận buồng lái, câu chuyện trở nên phức tạp hơn: Mở cửa quá dễ có thể làm tăng nguy cơ xâm nhập, nhưng quá khó tiếp cận lại có thể cản trở việc ứng cứu.

Đây không phải rủi ro chưa từng xuất hiện. Vụ Germanwings năm 2015, khi cơ phó khóa cơ trưởng bên ngoài và cố tình điều khiển máy bay lao xuống khiến 150 người thiệt mạng, từng khiến ngành hàng không xem xét lại quy trình bảo đảm luôn có khả năng tiếp cận buồng lái trong tình huống khẩn cấp.

Tuy nhiên, sau Flydubai, thay đổi nếu có nhiều khả năng sẽ không chỉ tập trung vào cánh cửa buồng lái. Một vấn đề quan trọng hơn nằm ở khâu trước chuyến bay: Làm thế nào để các thông tin liên quan đến năng lực, huấn luyện, sức khỏe, hạn chế khai thác hoặc những vấn đề an toàn cần xác minh được cập nhật và chia sẻ đúng thẩm quyền.

Mỹ đã xây dựng cơ chế cơ sở dữ liệu hồ sơ phi công, trong đó các hãng thuộc phạm vi áp dụng phải tra cứu những thông tin nhất định trước khi tuyển dụng. Cách tiếp cận này cho thấy lịch sử nghề nghiệp liên quan đến an toàn không nên bị “đặt lại” khi một phi công chuyển hãng.

Việt Nam cũng đang xây dựng nền tảng pháp lý theo hướng này. Luật Hàng không dân dụng Việt Nam 2025 quy định về cơ sở dữ liệu hàng không dân dụng và Trung tâm dữ liệu an toàn hàng không. Nghị định 221/2026/NĐ-CP tiếp tục quy định dữ liệu về người lái, nhân viên hàng không, huấn luyện, kiểm tra, năng định, sự cố, tai nạn và xử lý vi phạm.

Điều quan trọng tiếp theo không chỉ là có dữ liệu mà phải bảo đảm dữ liệu được cập nhật thống nhất, kết nối đúng nơi và tạo ra cảnh báo đúng thời điểm. Với nhân sự từng học tập, huấn luyện hoặc làm việc ở nước ngoài, cơ chế trao đổi thông tin với quốc gia liên quan cũng cần được thực hiện hiệu quả. Luật Hàng không dân dụng Việt Nam 2025 đã có quy định về chia sẻ thông tin an toàn với quốc gia liên quan.

Dù vậy, kết nối dữ liệu không đồng nghĩa với việc gom toàn bộ thông tin cá nhân vào một hồ sơ có thể truy cập không giới hạn. Dữ liệu sức khỏe và đời tư cần được bảo vệ, đồng thời phải phân biệt giữa sai sót, vấn đề cần hỗ trợ và hành vi cố ý gây nguy hiểm. Một hệ thống an toàn hiệu quả phải khuyến khích khai báo trung thực thay vì khiến nhân sự lo ngại rằng mọi thông tin về mình đều có thể trở thành bất lợi.

Vụ Flydubai vẫn đang được điều tra và chưa thể từ một sự cố đơn lẻ để kết luận rằng một quy trình an ninh cụ thể đã thất bại. Nhưng sự việc cho thấy an ninh buồng lái hiện đại không thể chỉ dựa vào một cánh cửa khóa kín. Cần một chuỗi bảo vệ nhiều lớp, từ tuyển dụng, kiểm tra và quản lý dữ liệu nhân sự đến thiết kế quyền tiếp cận buồng lái và phương án ứng phó khi người điều khiển máy bay mất khả năng hoặc trở thành mối đe dọa.

Bài toán sau Flydubai vì thế không đơn giản là “khóa cửa thế nào”, mà là làm sao nhận diện nguy cơ sớm hơn và vẫn duy trì khả năng kiểm soát máy bay trong tình huống xấu nhất.