Mỹ Latin trước sức ép già hóa dân số

VHO - Mỹ Latin và Caribe đang bước vào một cuộc chuyển đổi nhân khẩu học với tốc độ chưa từng có. Chỉ chưa đầy 40 năm, khu vực này sẽ chuyển từ một xã hội trẻ sang xã hội già hóa, một quá trình mà châu Âu phải hơn một thế kỷ mới “hoàn tất”.

Đằng sau sự gia tăng tuổi thọ và những tiến bộ về y tế, kéo theo một thực tế đáng lo ngại đó là nhiều quốc gia đang phải đối mặt với già hóa dân số tăng nhanh.

Khi số người cao tuổi tăng nhanh, trong khi số trẻ em và lực lượng lao động trẻ suy giảm, Mỹ Latin sẽ phải đối mặt với một “bài toán kép” là vừa bảo đảm chất lượng cuộc sống cho thế hệ cao tuổi, vừa duy trì động lực tăng trưởng trong bối cảnh lực lượng sản xuất ngày càng thu hẹp.

Tại Chile, Brazil và Argentina, người từ 65 tuổi trở lên hiện chiếm hơn 15% dân số. Điều này cho thấy quá trình thay đổi cơ cấu dân số đang diễn ra nhanh chóng. Tuy nhiên, điều đáng chú ý là sự già hóa không diễn ra đơn lẻ mà song hành với mức sinh giảm mạnh.

Argentina là một ví dụ điển hình. Trong giai đoạn 2014-2024, số trẻ em chào đời tại nước này giảm 47%, từ hơn 777.000 xuống còn khoảng 413.000 trẻ. Với mức sinh chỉ khoảng 1,2 con/phụ nữ, thấp hơn nhiều so với mức sinh thay thế 2,1 con, Argentina đang tiến nhanh tới một tương lai dân số ít người trẻ hơn, lực lượng lao động nhỏ hơn và gánh nặng an sinh lớn hơn.

Hệ lụy của xu hướng này sẽ không chỉ xuất hiện trong các bảng thống kê dân số. Khi số người trong độ tuổi lao động giảm, nền kinh tế có thể phải đối mặt với tình trạng thiếu nhân lực, tốc độ tăng trưởng chậm lại và áp lực gia tăng đối với những người đang làm việc.

Mỗi người lao động trong tương lai có thể phải đóng góp nhiều hơn để duy trì hệ thống lương hưu và chăm sóc y tế cho một số lượng người cao tuổi ngày càng lớn.

Tuy nhiên, nếu chỉ kêu gọi người dân sinh thêm con, các chính phủ sẽ khó giải quyết được vấn đề. Quyết định sinh con chịu ảnh hưởng bởi nhiều yếu tố như chi phí nhà ở, việc làm, giáo dục, dịch vụ chăm sóc trẻ em và khả năng cân bằng giữa công việc và gia đình. Vì vậy, bài toán dân số đòi hỏi những chính sách dài hạn, thay vì chỉ dựa vào các khoản hỗ trợ tài chính ngắn hạn.

Cuba đang cho thấy một kịch bản còn nghiêm trọng hơn. Khoảng 27% dân số nước này đã từ 60 tuổi trở lên, trong khi làn sóng di cư khiến lực lượng lao động trong nước suy giảm. Khoảng 78% người Cuba di cư thuộc nhóm tuổi lao động từ 15-64 tuổi. Khi người trẻ rời đi, đất nước không chỉ mất nhân lực mà còn mất cả nguồn lực đóng góp cho nền kinh tế và hệ thống an sinh.

Theo dự báo của Quỹ Dân số Liên Hợp Quốc (UNFPA), dân số Cuba có thể giảm xuống còn 5,6 triệu người vào năm 2100, so với 9,7 triệu người vào cuối năm 2024. Đây là lời cảnh báo rõ ràng về nguy cơ một quốc gia phải đồng thời đối mặt với ba sức ép là dân số giảm, mức sinh thấp và già hóa nhanh.

Trong khi đó, Mexico cho thấy một khía cạnh khác của vấn đề. Dân số già hóa đồng nghĩa với sự gia tăng các bệnh mạn tính và nhu cầu chăm sóc dài hạn. Nước này hiện có khoảng 32 triệu người từ 50 tuổi trở lên. Trong nhóm này, tỷ lệ tăng huyết áp lên tới 41,5%, còn tỷ lệ mắc đái tháo đường là 25,5%.

Khi tuổi thọ tăng nhưng số năm sống khỏe mạnh không tăng tương ứng, hệ thống y tế sẽ phải gánh thêm chi phí điều trị, chăm sóc và phục hồi chức năng.

Già hóa dân số không chỉ gây áp lực lên hệ thống y tế và hưu trí mà còn làm gia tăng bất bình đẳng, đặc biệt giữa thành thị và nông thôn, đồng thời đẩy gánh nặng chăm sóc người cao tuổi lên vai phụ nữ. Trong khi đó, lực lượng lao động suy giảm có thể ảnh hưởng đến nhiều ngành kinh tế và cản trở đà phát triển bền vững của khu vực.

Vì vậy, nếu không hành động sớm, Mỹ Latin có thể rơi vào nghịch lý dân số già hóa nhanh nhưng hệ thống an sinh chưa đủ mạnh, nền kinh tế chưa đủ giàu và lực lượng lao động không còn đủ lớn để gánh vác những chi phí ngày càng tăng.