Lương hưu châu Âu thuộc hàng tốt nhất thế giới, nhưng liệu có bền vững?

VHO - Hà Lan, Đan Mạch và Iceland dẫn đầu bảng xếp hạng hệ thống lương hưu toàn cầu năm 2026. Tuy nhiên, nhiều nền kinh tế lớn của châu Âu đang đối mặt với áp lực tài chính dài hạn do dân số già hóa và tỷ lệ sinh giảm.

Hà Lan dẫn đầu, nhiều nền kinh tế lớn đối mặt rủi ro

Theo Chỉ số Lương hưu Toàn cầu Mercer CFA Institute năm 2026, Hà Lan đứng đầu thế giới với 85,8 điểm trên thang 100, tiếp theo là Đan Mạch với 84,1 điểm và Iceland với 84 điểm. Ba vị trí còn lại trong top 6 thuộc về Singapore, Israel và Australia.

Báo cáo đánh giá 55 hệ thống thu nhập hưu trí, bao phủ khoảng 66% dân số thế giới, dựa trên ba tiêu chí chính: Mức độ đáp ứng nhu cầu của người nghỉ hưu, tính bền vững tài chính và chất lượng quản trị.

Hà Lan giữ vị trí dẫn đầu năm thứ tư liên tiếp nhờ kết hợp lương hưu nhà nước bảo đảm mức thu nhập cơ bản với các chương trình hưu trí tại nơi làm việc có độ bao phủ rộng. Nguồn tài sản lớn được đầu tư cùng cơ chế quản trị và bảo vệ người tham gia chặt chẽ cũng góp phần củng cố hệ thống.

Tuy nhiên, Hà Lan đang chuyển đổi mô hình lương hưu, từ các khoản trợ cấp xác định trước thường gắn với tiền lương và thời gian làm việc, sang cơ chế trong đó quyền lợi phụ thuộc trực tiếp hơn vào các khoản đóng góp và kết quả đầu tư. Quá trình cải cách dự kiến hoàn tất vào năm 2028.

Tại châu Âu, sau Hà Lan, Đan Mạch và Iceland, các hệ thống được đánh giá cao thuộc về Thụy Điển, Phần Lan, Na Uy, Thụy Sĩ và Anh. Pháp, Ireland, Bỉ, Đức, Bồ Đào Nha và Croatia cũng nằm trong nhóm có cấu trúc tương đối vững chắc, dù vẫn còn những lĩnh vực cần cải thiện.

Ngược lại, Áo, Italia và Tây Ban Nha nằm trong nhóm đối mặt với những điểm yếu đáng kể về tính bền vững dài hạn. Báo cáo cho thấy sự chênh lệch rõ rệt giữa khả năng đáp ứng nhu cầu hiện tại của người nghỉ hưu và năng lực tài chính để duy trì các khoản chi trả trong tương lai.

Tây Ban Nha đạt 83 điểm về mức độ đáp ứng nhu cầu nhưng chỉ đạt 33 điểm về tính bền vững. Pháp cũng đạt 85 điểm ở tiêu chí thứ nhất, song điểm bền vững chỉ là 49,3.

Sự tương phản này cho thấy mức phúc lợi cao hiện nay chưa chắc bảo đảm hệ thống có đủ nguồn lực để duy trì các cam kết trong nhiều thập kỷ tới. Thổ Nhĩ Kỳ đứng cuối trong nhóm các quốc gia châu Âu được khảo sát.

Dân số già hóa gây sức ép lên hệ thống lương hưu

Theo báo cáo, các hệ thống lương hưu trên toàn cầu đang chịu sức ép khi tuổi thọ tăng trong khi tỷ lệ sinh giảm. Số người nghỉ hưu ngày càng lớn, còn lực lượng lao động đóng góp vào hệ thống có xu hướng thu hẹp.

Thách thức đặc biệt rõ ở các hệ thống chi trả theo cơ chế phân phối, trong đó khoản đóng góp của người lao động hiện tại được dùng để trả lương hưu cho người nghỉ hưu hiện nay, thay vì được tích lũy và đầu tư cho chính người đóng góp trong tương lai.

Những cảnh báo tương tự đã được đưa ra tại các nền kinh tế lớn của châu Âu. Tháng 5.2026, Chủ tịch Ngân hàng Trung ương Đức Joachim Nagel đề xuất xem xét gắn tuổi nghỉ hưu với tuổi thọ trung bình sau năm 2031, đồng thời cho rằng việc mở rộng các chương trình hưu trí có nguồn vốn tích lũy là cần thiết nhưng chưa đủ để giải quyết những thách thức dài hạn.

Cũng trong tháng 5, ông François Villeroy de Galhau, khi đó là Thống đốc Ngân hàng Trung ương Pháp cảnh báo việc tài trợ chi tiêu công bằng thâm hụt ngân sách có thể chuyển gánh nặng nợ và chi phí lương hưu sang các thế hệ trẻ.

Tháng 9.2026, Ủy ban châu Âu kêu gọi người dân tăng cường tiết kiệm bổ sung bên cạnh lương hưu công, trong bối cảnh ngân sách nhà nước chịu sức ép ngày càng lớn và nguy cơ thu nhập của người nghỉ hưu suy giảm.

Để cải thiện tính bền vững, báo cáo đề xuất mở rộng các chương trình hưu trí tư nhân cho cả người lao động và người tự kinh doanh, tăng cường quản trị và minh bạch, đồng thời khuyến khích tiết kiệm cá nhân. Việc điều chỉnh tuổi nghỉ hưu theo mức tăng tuổi thọ khỏe mạnh và tạo điều kiện để người lớn tuổi tiếp tục làm việc cũng được xem là những giải pháp cần cân nhắc.

Báo cáo đồng thời nhấn mạnh sự cần thiết phải thu hẹp khoảng cách lương hưu giữa nam và nữ, cũng như cải thiện khả năng tiếp cận các chương trình hưu trí của những nhóm lao động dễ bị tổn thương.

Một hướng đi khác là mở rộng các chương trình tự động đăng ký tham gia quỹ hưu trí. Theo cơ chế này, người lao động được đăng ký tham gia chương trình ngay từ đầu, nhưng thường vẫn có quyền từ chối. Khoản đóng góp được khấu trừ từ tiền lương, có thể được chủ sử dụng lao động đóng góp bổ sung và được đầu tư nhằm tạo nguồn thu khi về hưu.

Báo cáo cũng cảnh báo rằng nếu các chính phủ không hành động sớm để củng cố nguồn tài chính, những hệ thống đang duy trì mức phúc lợi cao có thể phải lựa chọn giữa tăng nguồn thu, điều chỉnh tuổi nghỉ hưu hoặc cắt giảm quyền lợi trong tương lai.

Vì vậy, thách thức đối với châu Âu không chỉ là duy trì mức lương hưu đủ đáp ứng nhu cầu hiện tại, mà còn phải bảo đảm nguồn lực để thực hiện các cam kết với những thế hệ sẽ nghỉ hưu trong nhiều thập kỷ tới.