Gìn giữ Mỹ Sơn bằng dữ liệu số

VHO - Từ số hóa hiện trạng, xây dựng cơ sở dữ liệu đến tham quan ảo, thuyết minh đa ngôn ngữ và định hướng xây dựng Trung tâm Thông tin Di sản văn hóa thế giới Mỹ Sơn, công nghệ đang trở thành công cụ quan trọng trong bảo tồn, nghiên cứu và góp phần đưa những giá trị của quần thể đền tháp đến gần hơn với công chúng.

Dữ liệu phục vụ bảo tồn chủ động

Di sản Văn hóa Thế giới Mỹ Sơn là quần thể đền tháp tiêu biểu của văn hóa Chămpa, nổi bật về lịch sử, kiến trúc, nghệ thuật và tôn giáo. Trải qua nhiều thế kỷ, di sản chịu tác động của khí hậu nhiệt đới, mưa bão, độ ẩm, xuống cấp vật liệu và hoạt động tham quan, du lịch.

Trong bối cảnh đó, chuyển đổi số đang trở thành giải pháp quan trọng cho quản lý, bảo tồn; vừa tạo sản phẩm du lịch mới, vừa giúp ghi nhận hiện trạng, xây dựng cơ sở dữ liệu, theo dõi biến đổi.

Tại Mỹ Sơn, bán vé trực tuyến, soát vé bằng mã QR, thanh toán không tiền mặt và cập nhật thông tin trên website, Google Maps, YouTube, mạng xã hội đã giúp việc tiếp cận di sản thuận tiện hơn. Sản phẩm tham qian không gian 360 độ trên myson360.vn tái hiện khu di tích bằng hình ảnh trực quan, hiệu ứng 3D giúp giới thiệu các nhóm đền tháp, sơ đồ, lối đi và giá trị kiến trúc. Sản phẩm Mỹ Sơn Metaverse/VR 360 triển khai từ năm 2022 đã tích hợp MC ảo giới thiệu tổng quan khu đền tháp, hỗ trợ thông tin khi đông khách.

Hệ thống thuyết minh tự động Audio Guide gồm 40 mã QR theo tuyến tham quan, cho phép du khách chủ động lựa chọn, nghe lại thông tin. Hệ thống hiện hỗ trợ 8 ngôn ngữ, gồm tiếng Việt, Hàn Quốc, Nhật Bản, Trung Quốc, Pháp, Anh, Tây Ban Nha và Ấn Độ. Nhờ đó, du khách có thể chủ động khám phá Mỹ Sơn bằng thiết bị cá nhân, giảm phụ thuộc vào hướng dẫn viên và bảng thông tin.

Nếu những ứng dụng số giúp đưa Mỹ Sơn đến gần hơn với công chúng thì việc số hóa hiện trạng di tích lại tạo ra nền tảng quan trọng cho công tác bảo tồn lâu dài cho di sản. 

Trong chương trình hợp tác giữa Trường Cao đẳng Quảng Nam, Đại học Bách khoa Milan (Italia) và Ban Quản lý Di sản Văn hóa Thế giới Mỹ Sơn (BQL Mỹ Sơn) đã triển khai trước đây, các công nghệ ảnh số, GPS, GIS, cơ sở dữ liệu di sản và các giải pháp 3D được nghiên cứu, ứng dụng để ghi nhận hiện trạng, các dạng hư hại kiến trúc, nhập dữ liệu vào hệ thống quản lý; sau đó xử lý để xây dựng bản đồ phân loại, đánh giá rủi ro.

Cách tiếp cận này đặc biệt có ý nghĩa với Mỹ Sơn bởi kiến trúc gạch của di sản có những đặc điểm vật liệu và dạng xuống cấp riêng, cần được theo dõi thường xuyên. Từ dữ liệu khảo sát, một cơ sở dữ liệu về hiện trạng và hư hại của di tích đã được hình thành, tạo cơ sở cho việc giám sát, so sánh theo thời gian, xác định mức độ rủi ro và lập kế hoạch bảo tồn. Đây là bước chuyển từ cách bảo tồn chủ yếu dựa trên khảo sát trực tiếp sang phương thức quản lý dựa trên dữ liệu.  

Trong tương lai, việc kết hợp dữ liệu 3D, GIS, ảnh số và trí tuệ nhân tạo có thể mở rộng hơn nữa khả năng nhận diện, phân loại các dạng hư hại. Nghiên cứu về Mỹ Sơn cũng đặt vấn đề xây dựng cơ sở dữ liệu đủ lớn để phục vụ huấn luyện AI, hướng tới tự động hóa một phần quá trình phân tích hiện trạng và xa hơn là xây dựng mô hình “Digital Twin” cho di sản.

Năm 2024, các chuyên gia Đại học Warszawa (Ba Lan) phối hợp với BQL Mỹ Sơn sử dụng công nghệ lidar khảo sát khu vực di tích, qua đó hỗ trợ nhận diện dấu vết, phế tích khảo cổ bị cây rừng che phủ cũng như những biến đổi của địa hình.

Mở thêm không gian kể chuyện Mỹ Sơn

Bảo tồn Mỹ Sơn cũng ghi nhận những kết quả quan trọng từ hợp tác Việt Nam - Ấn Độ. Giai đoạn 2017 - 2022, Chính phủ Ấn Độ tài trợ khoảng 2,2 triệu USD để bảo tồn, trùng tu các nhóm tháp K, H và A, vốn bị tàn phá nặng bởi thời gian và chiến tranh.

Dự án đã gia cố, bảo tồn các nhóm tháp, cải thiện hệ thống thoát nước, gia cố tường bao và phục hồi nhiều thành phần kiến trúc. Quá trình triển khai, phát hiện một đài thờ sa thạch với bộ Linga - Yoni liền khối lớn còn nguyên vẹn tại tháp A10, sau đó được công nhận là bảo vật quốc gia năm 2022.

Quá trình trùng tu tháp K cũng phát lộ con đường hoàng đạo cùng nhiều dấu tích, hiện vật có giá trị nghiên cứu. Những phát hiện cho thấy bảo tồn không chỉ là gia cố những gì còn lại mà còn là nghiên cứu, giải mã giá trị ẩn trong lòng di tích.

Giai đoạn 2025 - 2029, Chính phủ Ấn Độ tiếp tục hỗ trợ triển khai dự án bảo tồn, trùng tu nhóm tháp E-F. Một nội dung quan trọng của dự án là số hóa di tích, nhận diện giá trị di sản để phục vụ công tác phát huy giá trị nhóm đền tháp E-F. Dữ liệu từ quá trình khảo sát, trùng tu không chỉ phục vụ kỹ thuật mà còn trở thành nguồn tài nguyên cho nghiên cứu, giáo dục và phát triển sản phẩm du lịch trong tương lai.

Trong mạch hợp tác đó, Chính phủ Ấn Độ đã chấp thuận bổ sung hạng mục Trung tâm Thông tin Di sản văn hóa thế giới Mỹ Sơn vào Báo cáo dự án chi tiết đối với nhóm tháp E-F với kinh phí dự kiến hơn 120 triệu rupee, dự kiến triển khai năm 2027.

Trung tâm được định hướng giới thiệu quá trình hợp tác, hỗ trợ của Chính phủ Ấn Độ và các chuyên gia trong bảo tồn, trùng tu các nhóm tháp A, K, H, E, F; đồng thời trưng bày hiện vật thu thập trong quá trình bảo tồn Mỹ Sơn từ năm 2017 đến 2029.

Nếu được tổ chức cùng hệ thống dữ liệu số, đây có thể trở thành không gian kết nối hiện vật, tư liệu, nghiên cứu với công chúng. Thành quả bảo tồn có thể được kể bằng hình ảnh, bản đồ, mô hình 3D và phương thức tương tác, giúp khách tham quan hiểu rõ hơn quá trình phát hiện, nghiên cứu, bảo tồn một di sản khảo cổ đặc biệt.

Việc số hóa các nhóm tháp E-F trong quá trình trùng tu cũng tạo thêm nguồn tư liệu cho công tác phát huy giá trị, để kết quả khoa học, khảo cổ không chỉ nằm trong hồ sơ chuyên môn mà tiếp tục được chuyển hóa thành tri thức và trải nghiệm cho cộng đồng.

Công nghệ phải phục vụ giá trị gốc

Ông Nguyễn Công Khiết, Giám đốc BQL Mỹ Sơn cho biết, đến nay gần như toàn bộ công trình đền tháp cùng khoảng 200 hiện vật chính tại Mỹ Sơn đã được số hóa, quét 3D. Dữ liệu số cho phép cán bộ bảo tồn theo dõi biến dạng kiến trúc, xác định vị trí cấu kiện, mô phỏng phương án can thiệp và có thể trở thành căn cứ khoa học cho phục dựng nếu công trình bị tác động bởi thiên tai, thời gian.

Chuyển đổi số mở ra nhiều cơ hội nhưng không phải đích đến tự thân. Giá trị của Mỹ Sơn vẫn nằm ở cấu trúc kiến trúc, hiện vật, không gian văn hóa, cảnh quan và lịch sử. Vì vậy, công nghệ phải đặt dưới nguyên tắc bảo tồn tính xác thực và yếu tố gốc. Các dự án hợp tác Việt Nam - Ấn Độ tại Mỹ Sơn là một điển hình thực tế cho thấy cách tiếp cận thận trọng, tuân thủ nguyên tắc khảo cổ học, đề cao bảo tồn yếu tố gốc và sử dụng vật liệu có độ tương thích cao.

Cùng với đó, Mỹ Sơn cần tiếp tục hoàn thiện cơ sở dữ liệu, chuẩn hóa dữ liệu kiến trúc gạch, nâng cao năng lực nhân lực và tăng cường hợp tác giữa cơ quan quản lý, nhà khoa học, cơ sở đào tạo, doanh nghiệp công nghệ và cộng đồng.

Định hướng phát triển sản phẩm du lịch Mỹ Sơn giai đoạn 2025 - 2030 đặt trọng tâm kết hợp di sản với sinh thái, cộng đồng, trải nghiệm; đồng thời phát triển sản phẩm chuyển đổi số như bảo tàng 3D, 3D mapping tái hiện các câu chuyện lịch sử, văn hóa Chămpa. Đó cũng là cách để di sản tiếp tục có “đời sống” trong xã hội đương đại, đến gần công chúng và được trao truyền cho các thế hệ mai sau.