Tiếng búa Trà Đông có thể góp mặt trên bản đồ âm thanh Việt Nam?

VHO - Từ tiếng dụng cụ trong xưởng đúc đến âm thanh khi rót đồng, nghề truyền thống ở Trà Đông, Thanh Hóa có thể cung cấp chất liệu thực tế cho chương trình “Thanh âm Việt Nam. Giai điệu cuộc sống”.

Từ xưởng đúc đồng đến những thanh âm của nghề

Tại làng Trà Đông, xã Thiệu Trung (Thanh Hoá), nghề đúc đồng vẫn được duy trì qua các cơ sở sản xuất của người dân.

Những sản phẩm như trống đồng, tượng, lư hương, chuông và đồ đồng mỹ nghệ được làm bằng kỹ thuật truyền thống, đòi hỏi người thợ nắm vững từng công đoạn chế tác.

Năm 2018, nghề đúc đồng truyền thống Trà Đông được đưa vào Danh mục di sản văn hóa phi vật thể quốc gia. Đây là sự ghi nhận đối với giá trị của nghề thủ công đã gắn bó lâu đời với cộng đồng địa phương.

Quy trình đúc đồng gồm nhiều công đoạn, từ chuẩn bị nguyên liệu, tạo mẫu, làm khuôn đến nấu chảy kim loại, rót đồng và hoàn thiện sản phẩm. Với mỗi công đoạn, người thợ phải có kinh nghiệm riêng để bảo đảm hình dáng, hoa văn và chất lượng sản phẩm.

Nếu quan sát tại xưởng, có thể ghi lại những âm thanh phát sinh trong quá trình làm nghề: tiếng dụng cụ va chạm, tiếng gõ khi xử lý khuôn, âm thanh trong lúc chuẩn bị và thực hiện công đoạn đúc.

Tuy nhiên, âm thanh ở mỗi cơ sở có thể khác nhau tùy sản phẩm, cách làm và điều kiện sản xuất. Vì vậy, việc ghi âm cần thực hiện trực tiếp, gắn với đúng công đoạn, thay vì sử dụng những âm thanh minh họa không phản ánh hoạt động thực tế.

Một sự kiện diễn ra ngày 5.6.2026 cho thấy nghề đúc đồng Trà Đông vẫn được thực hành trong những hoạt động cụ thể. Hội Di sản Văn hóa và Cổ vật Thanh Hoa tổ chức nghi lễ đúc trống đồng cùng hai khẩu thần công bằng phương pháp thủ công truyền thống để trao tặng tỉnh Quảng Trị. Hoạt động này vừa giới thiệu kỹ thuật đúc đồng, vừa gắn nghề truyền thống với việc tri ân các anh hùng liệt sĩ.

Từ những hoạt động như vậy, âm thanh của nghề có thể trở thành tư liệu văn hóa nếu được ghi lại và chú thích đầy đủ.

Một đoạn ghi âm chỉ có tiếng kim loại va chạm sẽ khó giúp người nghe hiểu được bối cảnh. Nhưng nếu đi kèm thông tin về công đoạn, dụng cụ, người thực hiện và sản phẩm đang chế tác, bản ghi có thể cung cấp thêm thông tin về cách một nghề thủ công được duy trì.

Điều cần lưu ý là không nên đồng nhất tiếng động trong xưởng với một tác phẩm âm nhạc hoàn chỉnh. Giá trị ban đầu của tư liệu nằm ở khả năng phản ánh đúng hoạt động sản xuất.

Từ đó, người làm sáng tạo có thể lựa chọn cách sử dụng phù hợp, nhưng cần phân biệt rõ bản ghi nguyên gốc với sản phẩm đã qua xử lý hoặc phối âm.

Ghi âm đúng cách để giới thiệu di sản trên nền tảng số

Ngày 12.10.2026, Bộ VHTTDL phát động chương trình “Thanh âm Việt Nam. Giai điệu cuộc sống”, hướng tới việc khuyến khích cộng đồng ghi nhận, cảm nhận và sáng tạo từ những âm thanh trong đời sống.

Chương trình có ba cấu phần: Đố vui Thanh âm Việt Nam, Cảm nhận Thanh âm Việt Nam và Sáng tạo Thanh âm Việt Nam; đồng thời đặt mục tiêu xây dựng Ngân hàng Thanh âm Việt Nam và Bản đồ âm nhạc Việt Nam.

Với định hướng đó, các địa phương có thể xem xét lựa chọn những âm thanh đặc trưng trong đời sống văn hóa để ghi lại, lưu trữ và giới thiệu.

Tại Thanh Hóa, bên cạnh chất liệu từ dân ca, nhạc cụ và sinh hoạt cộng đồng, âm thanh của các làng nghề cũng là một hướng có thể khảo sát.

Đối với Trà Đông, việc ghi âm nên bắt đầu từ những công đoạn dễ nhận diện và có thể thực hiện trong điều kiện an toàn.

Người ghi âm cần trao đổi với chủ cơ sở, nghệ nhân để xác định thời điểm phù hợp, tránh ảnh hưởng đến quá trình sản xuất.

Các bản ghi nên lưu kèm tên địa điểm, thời gian, công đoạn, người cung cấp thông tin và nội dung mô tả; đồng thời xin phép trước khi sử dụng giọng nói hoặc công bố tư liệu có liên quan đến cá nhân.

Chất lượng bản ghi cũng cần được quan tâm. Người thực hiện nên hạn chế tiếng ồn không liên quan, giữ âm thanh ở mức nghe rõ và không chỉnh sửa theo cách làm sai lệch hoạt động thực tế.

Nếu sử dụng âm thanh để dựng video, podcast hoặc sản phẩm sáng tạo, cần phân biệt phần ghi nhận nguyên bản với phần được xử lý hậu kỳ.

Một khó khăn khác là tư liệu phải có thông tin đủ rõ để người nghe hiểu được ý nghĩa của âm thanh.

Tiếng gõ khuôn, tiếng dụng cụ hay tiếng kim loại va chạm không tự nói lên lịch sử của làng nghề. Phần thuyết minh cần cung cấp thông tin ngắn gọn, chính xác về công đoạn sản xuất và vai trò của công đoạn đó trong quá trình làm ra sản phẩm.

Với các cơ quan văn hóa địa phương, đây có thể là công việc phối hợp giữa khảo sát, lưu trữ tư liệu và truyền thông.

Trước mắt, cần xác định những cơ sở còn duy trì các công đoạn thủ công, thống nhất cách ghi nhận thông tin và lựa chọn bản ghi có giá trị.

Sau đó, tư liệu có thể được sử dụng trong hoạt động giới thiệu làng nghề, giáo dục di sản hoặc xây dựng sản phẩm truyền thông số. Việc gửi sản phẩm tham gia chương trình “Thanh âm Việt Nam. Giai điệu cuộc sống” cần thực hiện theo thể lệ chính thức.