Rối Việt vươn ra thế giới, kể câu chuyện nước nhà

VHO - Hơn 40 năm kể từ chuyến xuất ngoại đầu tiên, những con rối Việt Nam đã hiện diện tại hơn 70 quốc gia, vùng lãnh thổ, mang theo hình ảnh đất nước, con người và văn hóa nước nhà đến với công chúng năm châu. Hành trình ấy được bồi đắp bằng những chương trình liên tục đổi mới, những sân khấu vượt qua nhiều thử thách và bàn tay nghệ sĩ bền bỉ phía sau mỗi chuyển động.

Chiến lược văn hóa đối ngoại đến năm 2030, tầm nhìn đến năm 2045 vừa được Thủ tướng Chính phủ phê duyệt đặt mục tiêu chủ động hội nhập, đưa những giá trị đặc sắc của Việt Nam đến gần hơn với thế giới. Trong dòng chảy ấy, nghệ thuật múa rối được kỳ vọng trở thành một “đại sứ”, kể câu chuyện dải đất hình chữ S bằng ngôn ngữ sân khấu riêng có với khán giả quốc tế.

Rối Việt nỗ lực vươn xa

Từ những tích trò trên mặt nước làng quê Bắc Bộ đến các sân khấu nước ngoài, múa rối Việt Nam đang từng bước mở rộng hành trình ra biển lớn. Đầu tháng 8.2026, các nghệ sĩ Nhà hát Múa rối Việt Nam vừa trở về sau chuyến lưu diễn trong khuôn khổ Ngày Văn hóa Việt Nam tại Philippines. Bên cạnh các tiết mục rối nước đậm chất Việt như Nét duyên làng Việt, Tứ long chầu nguyệt, rối cạn Lung linh khổng tước, Trúc xinh..., đoàn còn giới thiệu tiết mục hòa tấu nhạc cụ dân tộc với giai điệu Việt Nam quê hương tôi và dân ca Katakataka của Philippines.

Trong nghệ thuật truyền thống, múa rối có lợi thế đặc biệt khi bước ra thế giới: Kể chuyện bằng hình ảnh, chuyển động, âm nhạc và những “đôi tay biết nói” của nghệ sĩ. Không cần nhiều lời thoại, câu chuyện vẫn có thể chạm tới công chúng thuộc những nền văn hóa khác nhau. Đặc biệt, rối nước - loại hình ra đời từ đồng bằng Bắc Bộ - mang đậm dấu ấn văn minh lúa nước. Cảnh làng quê, nhịp lao động, phong tục, tập quán và hình ảnh con người Việt Nam được thu nhỏ trên mặt nước, để mỗi tích trò trở thành một lát cắt sinh động về văn hóa và đời sống Việt.

Giám đốc Nhà hát Múa rối Việt Nam, NSND Nguyễn Tiến Dũng cho biết, năm 1984 là dấu mốc quan trọng khi chương trình múa rối nước Việt Nam với thủy đình hoàn chỉnh cùng các trò rối nước cổ lần đầu xuất ngoại, đến với công chúng Paris (Pháp). Từ đó, rối nước dần tạo dựng vị thế, trở thành một dấu ấn riêng của nghệ thuật múa rối Việt Nam trên sân khấu quốc tế.

Hơn 40 năm qua, những con rối Việt đã đặt chân tới hơn 70 quốc gia, vùng lãnh thổ, từ các liên hoan, cuộc thi nghệ thuật đến những chương trình giao lưu, đối ngoại. Tại Pháp, Nhật Bản, Hàn Quốc..., rối Việt nhiều lần trở lại và dần trở thành những “vị khách quen”. Riêng năm 2025, Nhà hát Múa rối Việt Nam thực hiện hơn 650 buổi biểu diễn phục vụ công tác đối ngoại tại các sự kiện như EXPO ở Nhật Bản, Lễ hội Văn hóa Việt Nam tại Liên bang Nga, chương trình giới thiệu du lịch Việt Nam tại Hoa Kỳ...

Theo NSND Nguyễn Tiến Dũng, để rối Việt vươn xa, chương trình phải phù hợp với từng không gian biểu diễn và đối tượng khán giả. Từ những tích trò quen thuộc, nghệ sĩ chủ động làm mới cách kể, kết cấu chương trình, âm nhạc và ngôn ngữ sân khấu, tạo nên những sản phẩm vừa giữ bản sắc, vừa có khả năng tiếp cận công chúng quốc tế.

Mỗi thị trường cũng có yêu cầu riêng. Với khán giả châu Âu, chương trình thường được xây dựng theo hướng tinh tế, chú trọng chiều sâu của âm nhạc và hình ảnh. Tại các liên hoan đường phố hay chương trình dành cho công chúng châu Mỹ, tiết mục được thiết kế giàu năng lượng hơn, tăng nhịp độ và tính trực quan để tạo tương tác ngay từ những phút đầu.

Quá trình xây dựng chương trình cũng mở ra nhiều thử nghiệm. Bên cạnh làm mới các tích trò cổ, Nhà hát nghiên cứu kỹ thuật điều khiển, kết hợp rối nước với rối cạn và thử nghiệm “bung mành”, đưa người nghệ sĩ từ phía sau sân khấu ra trước mắt công chúng. Khi ấy, khán giả không chỉ thấy những con rối chuyển động trên mặt nước mà còn được chứng kiến phía sau mỗi chuyển động mềm mại là sự phối hợp của 3-5 nghệ sĩ với kỹ thuật và sức lao động được rèn luyện công phu.

Thể hiện bản lĩnh nghệ sĩ Việt

Với rối nước, yêu cầu vô cùng khắt khe bởi sân khấu không thể tách rời mặt nước. Bể nước, thủy đình, hệ thống sân khấu cùng các thiết bị đi kèm phải được chuẩn bị, lắp đặt chính xác mới tạo nên không gian biểu diễn đúng chuẩn. Chính đặc thù ấy khiến mỗi chuyến đi luôn đặt nghệ sĩ trước những thử thách khó lường.

NSND Nguyễn Tiến Dũng trải lòng, trong một chuyến lưu diễn tại Pháp, toàn bộ khung bể nước của đoàn bị thất lạc, sân khấu gần như tê liệt, trong khi đoàn chỉ còn một ngày để hoàn thiện. Không thể chờ đợi, các nghệ sĩ cùng phía bạn bắt tay xử lý. Các thành viên tự tìm vật liệu, ghép những thanh gỗ lớn nhỏ, gia cố từng phần, tính toán kích thước, kết cấu để dựng lại bể nước tương xứng với thủy đình. Công việc vốn thuộc về kỹ thuật trở thành nhiệm vụ chung của cả đoàn. Chỉ trong thời gian ngắn, một bể nước hoàn chỉnh được dựng lên, đủ điều kiện để chương trình diễn ra đúng kế hoạch.

Đến giờ khai mạc, những con rối vẫn bước ra mặt nước như chưa từng có sự cố. Khán giả thưởng thức trọn vẹn đêm diễn, còn phía sau sân khấu là cuộc chạy đua với thời gian mà ít người biết đến. Câu chuyện cho thấy phía sau mỗi chuyến rối Việt ra nước ngoài không chỉ có những tiết mục được chuẩn bị công phu, mà còn là khả năng ứng biến, tinh thần trách nhiệm và sự chủ động của nghệ sĩ trước những tình huống không thể dự liệu.

Một chuyến lưu diễn khác tại Nga cũng để lại dấu ấn khó quên. Đoàn chỉ có một đêm để hoàn thiện sân khấu, trong khi sáng hôm sau đã bước vào chương trình khai mạc. Đến 22 giờ, công việc vẫn tiếp tục. Phía bạn phải đưa máy hàn tới hỗ trợ; các nghệ sĩ trực tiếp tham gia hàn, lắp đặt, hoàn thiện từng hạng mục.

Những phần việc vốn thuộc hậu đài kỹ thuật khi ấy trở thành công việc chung của mọi thành viên. Nghệ sĩ rời vị trí quen thuộc phía sau con rối, trực tiếp dựng sân khấu để kịp giờ diễn. Chính trong những tình huống tưởng như bị động nhất, tinh thần trách nhiệm, khả năng ứng biến và bản lĩnh nghề nghiệp lại được thể hiện rõ nhất.

Các buổi biểu diễn cuối cùng đều diễn ra trọn vẹn. Khi biết câu chuyện phía sau sân khấu, nhiều khán giả quốc tế bất ngờ, thán phục trước sự linh hoạt, sáng tạo, tinh thần trách nhiệm, quyết tâm và bản lĩnh của nghệ sĩ Việt Nam.

Qua mỗi chuyến đi, câu chuyện văn hóa được kể bằng tích trò, âm nhạc, ngôn ngữ sân khấu và bằng chính sự tận tâm, bản lĩnh của người nghệ sĩ. Đó là cách những con rối mang theo hình ảnh đất nước, con người Việt Nam đi xa hơn trên sân khấu thế giới.