Rối nước thu nhỏ giữa không gian phố thị

VHO - Dịp Trung thu năm nay, một sân khấu rối nước thu nhỏ của nghệ sĩ Phan Thanh Liêm đã mang không khí làng quê Việt đến gần hơn với trẻ em và các gia đình giữa không gian hiện đại của Vincom Plaza Skylake, đường Phạm Hùng, Hà Nội.

Những chú Tễu, rồng, lân, phượng… vốn quen thuộc với sân đình, ao làng xuất hiện trên mặt nước nhỏ, tạo nên một trải nghiệm văn hóa gần gũi mà mới mẻ.

Trong 3 ngày, từ 23 đến 25.9, nghệ sĩ múa rối nước Phan Thanh Liêm thực hiện 6 suất diễn, giới thiệu tới khán giả nhỏ tuổi những tích trò quen thuộc như Chú Tễu, Múa rồng, Múa lân, Múa phượng, Đánh cá, Chọi trâu, Cày cấy....

Điều đáng chú ý không chỉ nằm ở những tiết mục được trình diễn mà còn ở cách sân khấu được đặt trong một không gian vốn không gắn với nghệ thuật rối nước truyền thống. Thay vì sân đình hay nhà thủy đình quy mô lớn, những con rối được điều khiển trên một mặt nước nhỏ, ngay giữa không gian sinh hoạt đô thị.

Các em nhỏ không chỉ đứng xem mà còn có cơ hội tìm hiểu cách điều khiển rối. Dưới sự hướng dẫn của nghệ sĩ Phan Thanh Liêm, nhiều em được trực tiếp chạm vào những cây sào, thử đưa con rối chuyển động trên mặt nước. Khoảng cách giữa người xem và nghệ sĩ vì thế được rút ngắn, biến một tiết mục biểu diễn thành trải nghiệm trực tiếp với nghệ thuật truyền thống.

Khu vực biểu diễn thu hút đông khán giả trong các suất diễn. Trẻ em cùng cha mẹ tập trung quanh sân khấu, trong khi nhiều người đứng ở các tầng phía trên để theo dõi. Những chuyển động của chú Tễu, con rồng, con lân trên mặt nước tạo nên một điểm nhấn khác biệt giữa nhịp sinh hoạt hiện đại.

Với nghệ sĩ Phan Thanh Liêm, việc đưa rối nước đến những địa điểm mới không phải là câu chuyện mới. Anh là hậu duệ đời thứ 7 trong một gia đình có truyền thống múa rối nước tại Nam Định (nay là Ninh Bình), nối nghiệp nghệ nhân Phan Văn Ngải. Cha anh là người sáng chế mô hình “Nhà thủy đình lưu động”, đồng thời là nghệ nhân gắn với hình tượng chú Tễu được trưng bày tại Bảo tàng Louvre (Pháp).

Trong quá trình biểu diễn, Phan Thanh Liêm nhận thấy mô hình sân khấu rối nước truyền thống có những hạn chế về kích thước, việc vận chuyển và nhân lực. Năm 2000, anh bắt đầu nghiên cứu, sáng tạo mô hình sân khấu rối nước thu nhỏ, hướng tới sự cơ động và khả năng biểu diễn ở nhiều địa điểm khác nhau.

Hơn 20 năm qua, mô hình này đã giúp anh đưa rối nước đến nhiều quốc gia như Mỹ, Pháp, Đức, Nhật Bản, Hàn Quốc, Ba Lan, Italia, Canada... Không gian biểu diễn vì thế được mở rộng từ thủy đình truyền thống sang trường học, các sự kiện văn hóa, gia đình và nhiều địa điểm sinh hoạt cộng đồng.

Nghệ sĩ Phan Thanh Liêm cho rằng: “Bảo tồn không phải là đóng khung di sản trong tủ kính. Muốn người trẻ yêu văn hóa, chúng ta phải ‘khoác áo mới’ cho nó và đưa nó hòa nhập vào đời sống hiện đại”.

Quan niệm ấy đặt ra một cách tiếp cận khác đối với việc bảo tồn nghệ thuật truyền thống: di sản không chỉ được gìn giữ về hình thức mà cần tiếp tục có đời sống trong xã hội đương đại. Với rối nước, sự thay đổi có thể bắt đầu từ chính không gian biểu diễn, cách tiếp cận khán giả và cơ hội để người xem, đặc biệt là trẻ em, trực tiếp tương tác với nghệ thuật.

Chương trình rối nước nằm trong chuỗi hoạt động Trung thu được tổ chức với sự phối hợp của đơn vị vận hành trung tâm và Vinschool. Cùng với các suất diễn, trẻ em và gia đình còn có thể tham gia những hoạt động như làm đèn lồng, làm bánh Trung thu, vẽ mặt nạ trăng rằm.

Đại diện Ban Tổ chức, bà Nguyễn Thái Huyền, Giám đốc Vincom Plaza Skylake, cho biết mong muốn tạo ra không gian để trẻ em không chỉ vui chơi mà còn được trực tiếp tiếp cận văn hóa truyền thống. Theo bà, việc các em tự tay điều khiển con rối hay làm những chiếc đèn Trung thu giúp những giá trị văn hóa trở nên gần gũi hơn với đời sống của trẻ.

Ở góc độ rộng hơn, sự xuất hiện của một sân khấu rối nước thu nhỏ giữa không gian đô thị cho thấy khả năng thích ứng của nghệ thuật dân gian với những môi trường mới. Khi không còn bị giới hạn trong một không gian biểu diễn cố định, rối nước có thêm cơ hội tiếp cận những nhóm khán giả vốn ít có điều kiện đến các nhà hát hay không gian nghệ thuật truyền thống.

Từ một sân khấu nhỏ, câu chuyện về chú Tễu, con rồng, con lân hay cảnh sinh hoạt đồng quê được kể lại theo một cách giản dị, trực tiếp và phù hợp với nhịp sống hôm nay. Đó cũng là một trong những cách để di sản tiếp tục hiện diện trong đời sống, thay vì chỉ được biết đến như những giá trị thuộc về quá khứ.