Nghệ thuật sân khấu và nỗi lo hụt nhịp

VHO - Kịch bản hay khan hiếm, lực lượng kế cận thưa vắng, cơ chế đãi ngộ còn chậm đổi mới… đang khiến sân khấu truyền thống đứng trước nhiều thách thức. Để không lỡ nhịp với đời sống đương đại, sân khấu cần được “khơi thông” những điểm nghẽn căn cốt, từ sáng tạo, đào tạo đến truyền thông, qua đó tìm lại sức hút và vị thế trong lòng công chúng.

 

 Kịch bản hiếm như “lên núi tìm trầm”

Đó là cách ví von của nhà viết kịch, TS Nguyễn Đăng Chương khi nói về độ khó trong việc tìm kiếm một kịch bản chất lượng hiện nay. Theo ông, tìm kịch bản đang là khâu gian nan nhất trong quá trình dàn dựng của nhiều đơn vị hiện nay.

Thực trạng này bộc lộ rõ tại các kỳ Liên hoan sân khấu năm 2025, khi phần lớn vở diễn được đánh giá cao vẫn sử dụng kịch bản cũ, có tác phẩm đã ra đời từ vài chục năm trước.

NSND Bùi Thanh Trầm, Chủ tịch Hội đồng nghệ thuật Hội Sân khấu Hà Nội cho rằng, các đề tài lịch sử, dã sử, dân gian vẫn giữ vai trò quan trọng trong việc gìn giữ bản sắc. Tuy nhiên, sân khấu không thể chỉ dừng lại ở quá khứ.

Muốn tồn tại và phát triển, sân khấu cần bắt nhịp với hơi thở cuộc sống, phản ánh con người và xã hội hôm nay. Thực tế, sân khấu vẫn phần nào “chìm” trong những chất liệu quen thuộc, thiếu vắng các kịch bản đi thẳng vào đời sống hiện đại và những vấn đề xã hội đang đặt ra.

Không hẳn thiếu kịch bản mới, nhưng nhiều tác phẩm còn đơn giản, thiếu chiều sâu, chưa chạm tới các giá trị nhân văn và giáo dục tư tưởng. Một số vở diễn dù đề cập vấn đề thời sự, khi đưa lên sân khấu lại thiếu tính nghệ thuật, chưa tạo được sức hấp dẫn và chiều sâu cảm xúc.

Theo NSND Bùi Thanh Trầm, khán giả đương đại cần những vở diễn phản ánh trực tiếp cuộc sống của chính họ; cần sân khấu đưa ra thông điệp định hướng, dự báo từ thực tiễn, lý giải những biến động trong xã hội và trong con người.

Không chỉ thiếu kịch bản hay, sân khấu truyền thống còn đối mặt với khoảng trống đáng báo động về lực lượng kế cận. Từ chèo, tuồng, cải lương đến kịch nói, múa rối…, nhiều đơn vị đều thiếu diễn viên trẻ. Hệ quả là nghệ sĩ lớn tuổi vẫn phải hóa thân vào vai thanh niên, còn sân khấu ngày càng khó giữ được cảm xúc tươi mới của đời sống.

Ở các kỳ liên hoan gần đây gần như vắng bóng những đạo diễn trẻ đủ sức tạo dấu ấn; thậm chí, khái niệm “đạo diễn trẻ” cũng trở nên khiên cưỡng khi nhiều người đã ở tuổi xấp xỉ 50 và vẫn loay hoay trước cái bóng của thế hệ trước.

Theo nhà lý luận, phê bình sân khấu Cao Xuân Ngọc, dù chính sách đã có điều chỉnh, mức đãi ngộ hiện nay vẫn quá thấp để giữ chân người làm nghề, càng khó thu hút người trẻ. Khi thu nhập không đủ sống, cơ hội biểu diễn thưa thớt, cơ chế vận hành thiếu linh hoạt, đam mê khó trở thành lý do duy nhất để bám nghề.

Trong khi đó, thị trường giải trí ngày càng khốc liệt, mở ra nhiều con đường nhanh hơn, dễ nổi tiếng hơn và có thu nhập tốt hơn. Đây là thách thức lớn khiến các loại hình nghệ thuật truyền thống gặp nhiều khó khăn để tiếp tục phát triển và duy trì lịch diễn.

Bứt phá để không bị bỏ lại phía sau

Những khoảng trống về kịch bản và lực lượng kế cận cho thấy sân khấu truyền thống cần một chuyển động sâu hơn, bắt đầu từ nền tảng làm nghề. Muốn giữ sức sống, sân khấu phải tạo thêm môi trường thực hành, mở đường cho người trẻ bước vào nghề, được rèn nghề và có cơ hội đứng vững bằng nghề. Bài toán vì thế không dừng ở từng vở diễn, mà đặt ra yêu cầu đồng bộ hơn về cách tổ chức đời sống sân khấu trong bối cảnh mới.

Theo Giám đốc Liên đoàn Xiếc Việt Nam, NSND Tống Toàn Thắng, xây dựng nguồn nhân lực trẻ không thể là việc riêng của một đơn vị, mà cần sự phối hợp giữa cơ quan quản lý, tổ chức nghệ thuật, cơ sở đào tạo và doanh nghiệp. Muốn người trẻ yên tâm gắn bó lâu dài, cần có cơ chế cụ thể từ đào tạo, tuyển dụng đến đãi ngộ, để đam mê không chỉ dừng lại ở tình yêu sân khấu mà có thể trở thành một lựa chọn nghề nghiệp bền vững.

Với nghệ thuật xiếc, yêu cầu này càng cấp thiết. Đây là loại hình đặc thù, đòi hỏi quá trình khổ luyện nghiêm ngặt trong nhiều năm, nhưng tuổi nghề lại ngắn. Nghệ sĩ xiếc phải đánh đổi bằng thể lực, thời gian, cả những rủi ro nghề nghiệp, trong khi cơ hội phát triển và bảo đảm cuộc sống sau khi rời sàn diễn vẫn còn nhiều hạn chế.

Vì vậy, bên cạnh đào tạo, cần có chính sách hỗ trợ thiết thực, nhất là chuyển đổi nghề, tạo sinh kế bền vững cho họ sau thời kỳ đỉnh cao. Chỉ khi đó, nghệ sĩ trẻ mới có thể yên tâm cống hiến, hạn chế tình trạng “chảy máu chất xám” hoặc buộc phải rẽ ngang.

Hiện nay, lĩnh vực văn hóa đang nhận được sự quan tâm, đầu tư ngày càng rõ nét từ Đảng và Nhà nước. Nghị quyết số 80-NQ/TW của Bộ Chính trị về phát triển văn hóa Việt Nam được xem là bước đi quan trọng, mở ra hành lang pháp lý với nhiều định hướng đột phá cho văn hóa dân tộc, trong đó có nghệ thuật truyền thống.

Mới đây, Quốc hội khóa XVI cũng đã thông qua Nghị quyết về phát triển văn hóa Việt Nam, nhấn mạnh việc phát triển nguồn nhân lực chất lượng cao thông qua cơ chế đào tạo, đãi ngộ, tuyển dụng đặc cách và hỗ trợ chuyển đổi nghề.

Những chính sách này được kỳ vọng góp phần tháo gỡ “điểm nghẽn” về nhân lực, tạo động lực để nghệ sĩ yên tâm gắn bó với con đường đã chọn. Tuy nhiên, để chủ trương thực sự đi vào cuộc sống, cần sự triển khai cụ thể, đồng bộ và phù hợp với đặc thù của từng loại hình nghệ thuật.

Bên cạnh đó, truyền thông cũng là yếu tố không thể bỏ qua. NSND Lê Tiến Thọ nhận định, trong cơ chế thị trường, tác phẩm sân khấu là một loại “hàng hóa đặc biệt”. Nếu không được quảng bá đúng mức, những giá trị nghệ thuật dù chất lượng đến đâu cũng khó tiếp cận công chúng, nhất là khán giả trẻ. Khi sân khấu vắng bóng trên các nền tảng truyền thông hiện đại, nguy cơ bị “chìm” giữa vô vàn lựa chọn giải trí là điều khó tránh khỏi.

Vì vậy, song song với nâng cao chất lượng nội dung, các đơn vị, nhà hát cần đổi mới cách tiếp cận khán giả, tận dụng công nghệ và nền tảng số để lan tỏa tác phẩm. Chỉ khi vừa có nội lực mạnh, vừa có kênh tiếp cận hiệu quả, sân khấu mới có thể tìm lại vị thế trong đời sống đương đại.