GS. AHLĐ Hoàng Chương dành trọn một đời cho văn hoá dân tộc

VHO - Ngày 6.6, tại Hà Nội, Viện Nghiên cứu Bảo tồn và Phát huy văn hoá dân tộc phối hợp với Hội Nghệ sĩ sân khấu Việt Nam tổ chức Hội thảo khoa học “Giáo sư - Anh hùng Lao động Hoàng Chương với văn hoá dân tộc” nhân kỉ niệm một năm ngày mất của ông (5.6.2025 - 5.6.2026).

Hội thảo là dịp để các nhà nghiên cứu, văn nghệ sĩ và đồng nghiệp nhìn lại cuộc đời, sự nghiệp của người đã dành trọn tâm huyết cho công cuộc bảo tồn, phát huy các giá trị văn hóa truyền thống. Qua đó, khẳng định những đóng góp to lớn của Giáo sư Hoàng Chương đối với nền văn hóa dân tộc.

Tham dự Hội thảo có các Uỷ viên Trung ương Đảng: Phó trưởng Ban Tuyên giáo và Dân vận Trung ương Ngô Đông Hải; Tổng Giám đốc Đài Truyền hình Việt Nam Nguyễn Thanh Lâm.

Một đời “dựng nền” cho văn hóa dân tộc

Phát biểu tại Hội thảo, NSND Lê Tiến Thọ (Viện trưởng Viện Nghiên cứu Bảo tồn và Phát huy văn hoá dân tộc) khẳng định, giữa bối cảnh đất nước bước vào thời kỳ hội nhập với nhiều cơ hội và thách thức đối với bản sắc văn hóa dân tộc, Giáo sư, Anh hùng Lao động (GS.AHLĐ) Hoàng Chương là một trong những người sớm nhận thức sâu sắc vai trò của công tác bảo tồn và phát huy các giá trị văn hóa truyền thống. 

Dấu ấn của ông không chỉ nằm ở những công trình nghiên cứu đồ sộ hay những đóng góp cho nghệ thuật sân khấu dân tộc, mà còn ở tầm nhìn chiến lược và năng lực tổ chức trong việc xây dựng các thiết chế văn hóa.

Từ năm 2000, ông đã cùng nhiều nhà khoa học, văn nghệ sĩ sáng lập Trung tâm Bảo tồn và Phát huy nghệ thuật dân tộc - tiền thân của Viện Nghiên cứu Bảo tồn và Phát huy văn hóa dân tộc ngày nay. Sau khi thành lập, ông đã chèo lái con thuyền, đưa Trung tâm vượt qua bao nhiêu ghềnh thác để bảo tồn và phát huy văn hóa dân tộc trong giai đoạn đất nước chuyển mình, hội nhập và phát triển.

Dưới sự dẫn dắt của ông, hàng loạt chương trình, đề án và hoạt động ý nghĩa được triển khai như: Đề án Sân khấu học đường; Đề án Đưa văn hoá giao thông vào cộng đồng qua phương tiện truyền thông và các hình thức nghệ thuật; Đề án Phục hồi nghệ thuật Bài chòi ở Thủ đô Hà Nội; các hội thảo khoa học về danh nhân văn hóa, anh hùng dân tộc và các loại hình nghệ thuật truyền thống…

Ông cũng là người khởi xướng Giải thưởng Đào Tấn, thành lập Tạp chí Văn Hiến, mở rộng mạng lưới các đơn vị thành viên trên cả nước; đồng thời đưa nghệ thuật truyền thống Việt Nam ra quốc tế. 

Theo NSND Lê Tiến Thọ, từ “hai bàn tay trắng”, GS.AHLĐ Hoàng Chương đặt viên gạch đầu tiên làm nên thương hiệu: Viện Nghiên cứu Bảo tồn và Phát huy văn hóa dân tộc. Những thành tựu mà Viện đạt được hôm nay chính là minh chứng rõ nét cho tâm huyết, bản lĩnh và khát vọng cống hiến của ông đối với văn hóa dân tộc. Di sản lớn nhất mà ông để là nền tảng bền vững cho công cuộc bảo tồn và phát huy văn hóa Việt Nam trong thời kì mới.

Bên cạnh những đóng góp trong nghiên cứu và bảo tồn văn hóa dân tộc, ông còn được giới văn học nghệ thuật ghi nhận là tấm gương lớn về tinh thần tận hiến.

PGS.TS, nhạc sĩ Đỗ Hồng Quân (Chủ tịch Liên hiệp các Hội Văn học nghệ thuật Việt Nam) cho biết, Giáo sư Hoàng Chương là 1 trong 6 người trong giới văn học nghệ thuật được phong tặng danh hiệu Anh hùng Lao động. Điều khiến giới nghề kính trọng ở ông không chỉ là khối lượng công trình nghiên cứu đồ sộ hay những phần thưởng cao quý, mà nằm ở sự kiên trì, bền bỉ và niềm tin vào sức sống của văn hóa dân tộc.

Suốt nhiều thập niên, với vai trò nhà nghiên cứu, nhà quản lí, ông luôn giữ ngọn lửa đam mê với nghệ thuật, không ngừng tìm cách đưa các giá trị văn hóa dân tộc đến gần hơn với công chúng trong nước và bạn bè quốc tế.

PGS.TS, nhạc sĩ Đỗ Hồng Quân nhấn mạnh: “Sự nghiệp cùng nhân cách giản dị của Giáo sư Hoàng Chương để lại cho chúng ta bài học sâu sắc về tình yêu và niềm tin, sự tận hiến cho sự nghiệp văn hóa dân tộc, phục vụ Đảng, phục vụ nhân dân”.

Còn NSND Trịnh Thúy Mùi (Đại biểu Quốc hội khoá XVI, Phó Chủ tịch Liên hiệp các Hội Văn học nghệ thuật Việt Nam, Chủ tịch Hội Nghệ sĩ sân khấu Việt Nam) nhấn mạnh, Giáo sư Hoàng Chương là một cánh chim đại bàng trên bầu trời sân khấu Việt Nam, một trí tuệ uyên bác, một tình yêu đắm đuối, một chiến binh kiên cường bảo vệ cái phải, cái đúng trong bảo tồn và phát triển sân khấu truyền thống Việt Nam.

Nhắc lại câu chuyện về vở chèo Nàng Sita đầu những năm 1980, NSND Trịnh Thúy Mùi cho biết khi tác phẩm vấp phải nhiều ý kiến phản đối vì những tìm tòi đổi mới trong dàn dựng, chính GS.AHLĐ Hoàng Chương đã tổ chức tọa đàm khoa học, bảo vệ quan điểm rằng nghệ thuật truyền thống muốn tồn tại phải biết thích ứng với đời sống đương đại.

Không chỉ với Nàng Sita, nhiều năm sau, ông tiếp tục lên tiếng ủng hộ các nỗ lực đổi mới của Nhà hát Chèo Hà Nội và nhiều đơn vị nghệ thuật khác khi họ đối mặt với những đánh giá khắt khe.

Người “đánh thức” sức sống di sản truyền thống

Không chỉ được biết đến là nhà nghiên cứu hàng đầu về sân khấu và văn hóa dân tộc, GS.AHLĐ Hoàng Chương còn là người dành nhiều tâm huyết cho việc hồi sinh, bảo tồn và lan tỏa những loại hình nghệ thuật truyền thống đang đứng trước nguy cơ mai một. 

Theo nhà nghiên cứu, nghệ sĩ hát Xẩm Mai Tuyết Hoa (Giám đốc Trung tâm Nghiên cứu Bảo tồn và Phát triển âm nhạc dân tộc), trong bối cảnh Xẩm từng ít người biết đến và đứng trước nguy cơ thất truyền, Giáo sư Hoàng Chương sớm nhận ra giá trị văn hóa, lịch sử và nghệ thuật đặc biệt của loại hình dân ca này.

Không chỉ động viên các nghệ nhân tiếp tục gìn giữ nghề, ông còn tạo điều kiện để nghệ thuật Xẩm xuất hiện nhiều hơn trong các chương trình nghiên cứu, hội thảo khoa học, hoạt động biểu diễn và giao lưu văn hóa. Ông luôn tin rằng, muốn bảo tồn một loại hình nghệ thuật truyền thống thì trước hết phải đưa nó trở lại với công chúng và nghệ thuật truyền thống không tìm được con đường đi vào đời sống hiện đại thì rất khó tồn tại lâu dài.

Nhờ những nỗ lực bền bỉ của nhiều thế hệ nghệ nhân, nhà nghiên cứu và những người tâm huyết như GS.AHLĐ Hoàng Chương, nghệ thuật Xẩm ngày nay đã có vị trí nhất định trong đời sống văn hóa, trở thành một trong những điểm sáng của công tác bảo tồn di sản phi vật thể.

Với Tuồng, GS.AHLĐ Hoàng Chương lại được xem là nhà nghiên cứu và thực hành sân khấu có đóng góp đặc biệt quan trọng. ThS Nguyễn Trọng Quỳnh (Giám đốc Nhà hát Nghệ thuật truyền thống tỉnh Gia Lai) khẳng định, tên tuổi của Giáo sư Hoàng Chương gắn liền với nhiều hoạt động nghiên cứu, bảo tồn và phát huy giá trị nghệ thuật Tuồng Bình Định - một trong những “cái nôi” của nghệ thuật Tuồng Việt Nam.

Theo ThS Nguyễn Trọng Quỳnh, Giáo sư không chỉ dành nhiều năm nghiên cứu lịch sử hình thành, đặc trưng nghệ thuật và giá trị văn hóa của Tuồng mà còn trực tiếp tham gia vào quá trình phục dựng, dàn dựng và quảng bá loại hình sân khấu này. 

Đặc biệt, qua vai trò đạo diễn vở Tuồng Quang Trung đại phá quân Thanh, Giáo sư Hoàng Chương đã thể hiện rõ sự kết hợp hài hoà, chuẩn mực giữa lí luận và thực tiễn, giữa khoa học và sáng tạo.

Những đóng góp của Giáo sư không chỉ có ý nghĩa đối với một vở diễn cụ thể mà còn là những đóng góp thiết thực cho sự nghiệp bảo tồn và phát huy nghệ thuật Tuồng trong đời sống đương đại. Đó là gắn nghiên cứu với thực tiễn, kết hợp bảo tồn và phát triển, tôn trọng nghệ sĩ - chủ thể sáng tạo, đầu tư vào công tác đào tạo thế hệ trẻ và mở rộng giao lưu, hội nhập. 

Việc tiếp tục học tập và phát huy tinh thần, phương pháp làm việc của GS.AHLĐ Hoàng Chương là con đường thiết thực để góp phần gìn giữ và lan tỏa giá trị của nghệ thuật sân khấu dân tộc nói chung, nghệ thuật Tuồng nói riêng trong kỉ nguyên mới của dân tộc Việt Nam.