Giao lưu Gagaku và Nhã nhạc: Kết nối di sản cung đình Việt Nam - Nhật Bản

VHO - Chương trình “Gagaku và Nhã nhạc - Heritage to the Future” tại Nhạc viện TP.HCM giới thiệu hai di sản âm nhạc cung đình Việt Nam - Nhật Bản trong khuôn khổ Lễ hội Việt - Nhật tại TP.HCM.

Tối 10.3, tại Phòng Hòa nhạc - Nhạc viện TP.HCM đã diễn ra chương trình biểu diễn giao lưu “Gagaku và Nhã nhạc - Heritage to the Future”, hoạt động trong khuôn khổ Lễ hội Việt - Nhật lần thứ 11 năm 2026 tại TP.HCM.

Sự kiện do Nhạc viện TP.HCM phối hợp với Hiệp hội Giao lưu Quốc tế Âm nhạc Nhật Bản tổ chức, với sự hỗ trợ của Ban Chấp hành Lễ hội Việt - Nhật. Chương trình có sự tham gia biểu diễn của đoàn nghệ sĩ Gagaku Nhật Bản và Nhóm nhạc Khoa Âm nhạc truyền thống - Nhạc viện TP.HCM.

Tham dự chương trình có bà Komoda Haruko, Giám đốc Hiệp hội Giao lưu Quốc tế Âm nhạc Nhật Bản; ông Nguyễn Minh Nhựt, Phó Giám đốc Sở Văn hóa và Thể thao TP.HCM, cùng đại diện các cơ quan ngoại giao, cơ sở đào tạo văn hóa - nghệ thuật và đông đảo công chúng Việt Nam, Nhật Bản.

Lễ hội Việt – Nhật là sự kiện văn hóa đối ngoại thường niên có ý nghĩa quan trọng tại TP.HCM, góp phần thắt chặt tình hữu nghị và thúc đẩy giao lưu văn hóa giữa hai dân tộc.

Trong lần tổ chức thứ 11, chủ đề “Cùng nắm chặt tay nhau – Trẻ em – Trái đất – Tương lai” được lựa chọn với mong muốn hướng đến thế hệ trẻ – những người sẽ tiếp tục viết nên các chương mới cho mối quan hệ Việt Nam – Nhật Bản trên nền tảng hiểu biết văn hóa, lịch sử và tinh thần hợp tác bình đẳng, tin cậy.

Trong lĩnh vực âm nhạc, Ban Tổ chức đã chọn giới thiệu hai loại hình âm nhạc cung đình tiêu biểu là Gagaku của Nhật Bản và Nhã nhạc của Việt Nam. Đây không chỉ là những di sản nghệ thuật đặc sắc mà còn là biểu tượng cho sự trân trọng và gắn kết văn hóa giữa hai quốc gia.

Mở đầu chương trình, PGS.TS Văn Thị Minh Hương – nguyên Giám đốc Nhạc viện TP.HCM đã giới thiệu khái quát về Gagaku, loại hình âm nhạc cung đình lâu đời của Nhật Bản.

Theo đó, Gagaku là quốc nhạc của Nhật Bản, hình thành từ khoảng thế kỷ IV và được xem là thể loại nhạc lễ nghi cung đình cổ nhất của quốc gia này. Năm 2009, Gagaku được UNESCO ghi danh là Di sản văn hóa phi vật thể của nhân loại.

Trải qua nhiều thế kỷ, Gagaku đã được Nhật Bản tiếp nhận, bản địa hóa và bảo tồn gần như nguyên vẹn từ thế kỷ VIII đến nay. Loại hình này bao gồm nhiều yếu tố như hòa tấu khí nhạc, thanh nhạc, múa, cùng các yếu tố âm nhạc gắn với nghi lễ tôn giáo và nghi thức Thần đạo.

Trải qua nhiều giai đoạn, Gagaku vẫn truyền từ thế hệ này sang thế hệ khác, phổ biến theo phương thức "cha truyền con nối". Những nghệ nhân Gagaku được xã hội trân trọng và được nhà nước có những chính sách tôn vinh những đóng góp của họ đối với văn hóa truyền thống dân tộc.

Hiện nay, ngoài việc được bảo tồn ở dạng nguyên gốc qua các nghi lễ hoàng cung, các nghi lễ Thần đạo, Gagaku còn được phát triển theo các hướng khác phù hợp với xã hội hiện đại như: kết hợp với âm nhạc phương tây hoặc làm "mới hóa" Gagaku theo nhiều cách thức sáng tạo khác nhau.

Đây là buổi biểu diễn đầu tiên trong chuỗi các chương trình biểu diễn giới thiệu Gagaku ở các nước; cũng là lần đầu tiên có tiết mục các nghệ sĩ Gagaku kết hợp cùng biểu diễn với nghệ sĩ nhạc truyền thống Việt Nam.

Sau phần giới thiệu, đoàn nghệ sĩ Gagaku Nhật Bản thuộc Dự án Quảng bá sức hấp dẫn của Âm nhạc Nhật Bản đã trình diễn ba tác phẩm "Ichikotsucho netori”, “Konju” và “Karyobin”.

Các tác phẩm thuộc nhóm Lâm Ấp nhạc trong Gagaku, mang âm hưởng từ vương quốc Champa xưa ở miền Trung Việt Nam. Những giai điệu trang nghiêm, trầm mặc của các nhạc khí cổ truyền đã đưa khán giả bước vào không gian âm nhạc cung đình Nhật Bản với bề dày lịch sử xa xưa.

Ở phần trình diễn của Việt Nam, TS.NSƯT Nguyễn Thị Hải Phượng – Trưởng khoa Âm nhạc truyền thống Nhạc viện TP.HCM đã giới thiệu về Nhã nhạc cung đình Huế, loại hình âm nhạc cung đình tiêu biểu của Việt Nam.

Theo các tư liệu lịch sử, Nhã nhạc cung đình Việt Nam hình thành từ khoảng thế kỷ XIII và được các triều đại kế thừa, phát triển qua nhiều thời kỳ, đạt đến đỉnh cao vào thời Nguyễn. Nhã nhạc không chỉ phục vụ các nghi lễ cung đình mà còn là phương tiện thể hiện tư tưởng, triết lý và thế giới quan của người Việt trong đời sống văn hóa truyền thống.

Ngày 7.11.2003, Nhã nhạc – Âm nhạc cung đình Việt Nam được UNESCO ghi danh là Kiệt tác Di sản phi vật thể và truyền khẩu của nhân loại. Ngày nay, Nhã nhạc vẫn được biểu diễn trong nhiều không gian văn hóa như lễ hội dân gian, lễ hội Phật giáo, các hoạt động ngoại giao, dịp đại lễ và phục vụ du lịch.

Trong chương trình, nhóm nhạc Khoa Âm nhạc truyền thống – Nhạc viện TP.HCM đã trình diễn hai tác phẩm tiêu biểu của hệ thống Nhã nhạc là “Thập thủ liên hoàn” và “Phụng vũ”.

“Thập thủ liên hoàn”, còn gọi là “Mười bản Ngự”, là liên khúc gồm 10 bản nhạc từng được trình diễn trong các yến tiệc của triều đình nhà Nguyễn. Trước đây, khi biểu diễn, các nhạc công cung đình thường đứng xếp theo hình vòng cung. Ngày nay, để phù hợp với không gian sân khấu hiện đại, đội hình biểu diễn được bố trí linh hoạt hơn.

Trong khi đó, “Phụng vũ” là tác phẩm kết hợp giữa âm nhạc và vũ đạo, thường xuất hiện trong những dịp yến tiệc vui vẻ. Âm nhạc sử dụng chủ yếu sáo và bộ gõ, tạo nên không khí rộn ràng nhưng vẫn giữ nét trang trọng đặc trưng của Nhã nhạc.

Chương trình tiếp tục với phần trình diễn của đoàn Gagaku Nhật Bản qua các tác phẩm “Chosi” và “All Birds in Osaka”, thể hiện kỹ thuật điêu luyện trong việc sử dụng các nhạc khí hơi truyền thống.

Điểm nhấn của chương trình là tiết mục giao lưu “Bato”, với sự tham gia biểu diễn của cả nghệ sĩ hai đoàn. Tác phẩm thuộc nhóm Lâm Ấp nhạc, từng được trình diễn trong đại lễ Phật giáo năm 752 nhằm chúc mừng việc hoàn thành tượng Đại Phật tại chùa Todaiji (Nara, Nhật Bản).

Khép lại chương trình là tiết mục vũ nhạc “Ryoo”, một tác phẩm thuộc thể loại Bugaku (Vũ nhạc) nổi tiếng trong truyền thống Gagaku nhằm ca ngợi chiến thắng và khích lệ tinh thần binh sĩ. Nghệ sĩ múa đeo mặt nạ rồng – biểu tượng của quyền uy và sức mạnh thực hiện những động tác mạnh mẽ, thể hiện tinh thần chiến thắng, sự bảo hộ và thịnh vượng.

Chương trình “Gagaku và Nhã nhạc – Heritage to the Future” không chỉ mang đến cơ hội thưởng thức hai di sản âm nhạc cung đình đặc sắc của Việt Nam và Nhật Bản, mà còn mở ra không gian đối thoại nghệ thuật giữa các nghệ sĩ hai nước.

Qua đó, những giá trị văn hóa truyền thống được giới thiệu đến công chúng, đặc biệt là thế hệ trẻ, góp phần nuôi dưỡng sự hiểu biết và kết nối giữa hai nền văn hóa.