Doanh thu tăng mạnh, vì sao điện ảnh Việt vẫn thiếu bền vững?

VHO - Tăng trưởng mạnh mẽ về doanh thu và số lượng phim ra rạp trong thời gian gần đây đang mang lại diện mạo mới cho điện ảnh Việt Nam. Tuy nhiên, đằng sau những con số ấn tượng ấy, nhiều chuyên gia cảnh báo rằng sự phát triển này vẫn thiếu nền tảng bền vững, khi hệ sinh thái điện ảnh còn tồn tại không ít điểm nghẽn mang tính cấu trúc.

Những vấn đề này đã được phân tích tại hội thảo khoa học “Xây dựng hệ sinh thái điện ảnh ở Việt Nam: Thực trạng, giải pháp và chính sách” do Viện Văn hóa nghệ thuật, Thể thao và Du lịch (Bộ VHTTDL) tổ chức ngày 24.4.

Hội thảo thu hút sự tham gia của nhiều nhà nghiên cứu, nhà quản lý và chuyên gia trong lĩnh vực điện ảnh, qua đó cho thấy nhu cầu cấp thiết phải nhìn nhận lại toàn bộ cấu trúc phát triển của ngành.

Tăng trưởng nhanh nhưng thiếu bền vững

Tại hội thảo, TS. Nguyễn Thị Thu Hà (nguyên Phó Cục trưởng Cục Điện ảnh) cho biết điện ảnh Việt Nam đang có những bước tiến rõ rệt trên thị trường. Năm 2025 được xem là một dấu mốc đáng chú ý khi có hơn 55 phim Việt ra rạp, tổng doanh thu vượt 3.700 tỉ đồng, đồng thời lần đầu tiên chiếm hơn 60% thị phần phòng vé trong nước.

Đây là những con số cho thấy sức bật đáng kể của phim nội địa trong bối cảnh cạnh tranh gay gắt với các sản phẩm ngoại nhập. Tuy nhiên, theo bà Hà, tăng trưởng về lượng không đồng nghĩa với phát triển bền vững về chất.

Một trong những biểu hiện rõ nét là sự phân hóa doanh thu ngày càng lớn. Phần lớn lợi nhuận thị trường hiện tập trung vào một số ít phim thành công, trong khi nhiều tác phẩm khác không đạt được hiệu quả thương mại như kỳ vọng. Khoảng cách giữa nhóm phim dẫn đầu và phần còn lại ngày càng nới rộng, phản ánh sự mất cân đối trong toàn bộ chuỗi giá trị điện ảnh.

Theo phân tích của TS. Nguyễn Thị Thu Hà, thị trường điện ảnh Việt Nam hiện vẫn vận hành theo mô hình “tăng trưởng tập trung”. Nghĩa là thành công của một vài dự án chưa thể lan tỏa thành năng lực chung của toàn ngành. Điều này đặt ra câu hỏi về tính hiệu quả của hệ sinh thái – nơi lẽ ra phải đảm bảo sự phát triển đồng đều và bền vững.

Ở góc nhìn tổng thể hơn, PGS.TS Nguyễn Thị Thu Phương – Viện trưởng Viện Văn hóa nghệ thuật, Thể thao và Du lịch cho rằng điện ảnh Việt Nam không thiếu các thành tố cơ bản như phát triển dự án, sản xuất, phát hành hay thị trường khán giả. Tuy nhiên, vấn đề nằm ở chỗ các khâu này chưa được kết nối hiệu quả.

Theo PGS.TS Nguyễn Thị Thu Phương, hệ thống vận hành của ngành vẫn còn rời rạc, các mối liên kết chủ yếu mang tính ngắn hạn, chưa hình thành được một dòng chảy liên tục và bền vững. Đây chính là nguyên nhân khiến hệ sinh thái điện ảnh chưa phát huy được đầy đủ vai trò hỗ trợ và thúc đẩy sáng tạo.

Một điểm nghẽn lớn được chỉ ra là sự thiếu vắng các thiết chế trung gian. Những mô hình như quỹ điện ảnh, trung tâm phát triển dự án, chợ dự án hay các tổ chức xúc tiến thị trường hoặc chưa tồn tại, hoặc hoạt động rời rạc, mang tính sự kiện nhiều hơn là cấu trúc lâu dài.

Hệ quả là các nhà làm phim buộc phải tự mình gánh vác nhiều vai trò cùng lúc. Họ không chỉ sáng tạo nội dung mà còn phải chủ động tìm kiếm nguồn vốn, tổ chức sản xuất và lo đầu ra cho sản phẩm. Điều này không chỉ làm phân tán nguồn lực mà còn ảnh hưởng trực tiếp đến chất lượng sáng tạo.

Từ thực trạng này, PGS.TS Nguyễn Thị Thu Phương đề xuất cần sớm xây dựng và củng cố các thiết chế trung gian nhằm giảm tải cho người làm nghề, qua đó đưa họ trở lại vị trí trung tâm của hoạt động sáng tạo. Đây được xem là điều kiện tiên quyết để hình thành một hệ sinh thái điện ảnh chuyên nghiệp.

Bên cạnh đó, PGS.TS Nguyễn Thị Thu Phương cũng gợi mở hướng tổ chức lại không gian phát triển của ngành theo hướng liên kết vùng. Cụ thể, có thể định hình Thành phố Hồ Chí Minh trở thành trung tâm sản xuất và thị trường điện ảnh, trong khi Đà Nẵng có thể phát triển thành điểm đến của các liên hoan phim, chợ dự án và hoạt động kết nối quốc tế.

“Nút thắt” tài chính hóa ngành điện ảnh

Một trong những vấn đề cốt lõi khác được nhấn mạnh tại hội thảo là câu chuyện tài chính hóa ngành điện ảnh. Nhà nghiên cứu Nguyễn Anh Tuấn (VICAST) cho rằng cấu trúc vốn đầu tư cho phim tại Việt Nam hiện còn khép kín và thiếu đa dạng.

Điều này khiến rủi ro tài chính dồn phần lớn lên vai nhà sản xuất, đồng thời hạn chế quy mô sản xuất và khiến các nhà làm phim có xu hướng lựa chọn những đề tài an toàn, dễ lặp lại. Về lâu dài, điều này có thể làm suy giảm tính sáng tạo và sức cạnh tranh của điện ảnh Việt Nam.

Theo ông Nguyễn Anh Tuấn, điện ảnh Việt Nam hiện mới chỉ dừng ở mức tăng trưởng thị trường, chưa đạt tới giai đoạn “tài chính hóa” – tức là chưa xây dựng được một hệ thống tài chính chuyên biệt, cho phép huy động và phân bổ vốn hiệu quả cho ngành công nghiệp này.

Đây cũng là lý do khiến các ngân hàng thương mại gần như vắng bóng trong lĩnh vực tài trợ sản xuất phim. Nguyên nhân không nằm ở việc thiếu nguồn vốn, mà ở chỗ các dự án điện ảnh chưa chứng minh được tính minh bạch về tài chính cũng như khả năng tạo dòng tiền trong tương lai.

Bên cạnh đó, các yếu tố như thiếu cơ chế phân tán rủi ro, dữ liệu thị trường chưa đầy đủ, hay việc tài sản điện ảnh chưa được định giá rõ ràng cũng khiến ngân hàng gặp khó khăn trong thẩm định. Ngược lại, bản thân các tổ chức tín dụng cũng chưa có đủ năng lực chuyên môn để đánh giá lĩnh vực đặc thù này.

Từ những phân tích đó, ông Nguyễn Anh Tuấn nhấn mạnh rằng giải pháp không đơn thuần là kêu gọi thêm vốn, mà là xây dựng một hệ sinh thái tài chính hoàn chỉnh cho điện ảnh. Điều này bao gồm việc phát triển các công cụ tài chính phù hợp với đặc thù ngành.

Dựa trên kinh nghiệm từ các nền công nghiệp điện ảnh phát triển như Hoa Kỳ và Hàn Quốc, ông đề xuất một loạt giải pháp như sử dụng doanh thu tương lai của phim làm cơ sở vay vốn, thiết lập cơ chế bảo lãnh và chia sẻ rủi ro, phát triển bảo hiểm sản xuất, cũng như nâng cao tính minh bạch của dữ liệu thị trường.

Ngoài ra, việc hoàn thiện khung pháp lý cho tài sản vô hình, trong đó có bản quyền và giá trị thương mại của phim cũng được xem là yếu tố then chốt để thúc đẩy quá trình tài chính hóa.

Hội thảo lần này nhận được 20 tham luận từ các nhà nghiên cứu trên cả nước, phản ánh sự quan tâm ngày càng lớn đối với việc xây dựng một hệ sinh thái điện ảnh bền vững. Điều này cũng cho thấy sự hưởng ứng mạnh mẽ đối với định hướng phát triển văn hóa trong giai đoạn mới.

Trong đó, Nghị quyết 80-NQ/TW đã xác định điện ảnh là một trong những mũi nhọn của kinh tế văn hóa, đồng thời là nguồn lực quan trọng góp phần xây dựng sức mạnh mềm quốc gia. Điều này đặt ra yêu cầu không chỉ phát triển về số lượng mà còn phải nâng cao chất lượng và tính bền vững của toàn ngành.

Từ những trao đổi tại hội thảo, có thể thấy rõ rằng điện ảnh Việt Nam đang đứng trước một ngưỡng cửa quan trọng. Những thành tựu bước đầu về thị trường là tín hiệu tích cực, nhưng để tiến xa hơn, ngành cần một nền tảng vững chắc hơn về thể chế, tài chính và tổ chức.

Việc xây dựng một hệ sinh thái điện ảnh hoàn chỉnh với sự tham gia của các thiết chế trung gian, cơ chế tài chính minh bạch và sự liên kết chặt chẽ giữa các khâu, không chỉ giúp giảm thiểu rủi ro mà còn mở ra cơ hội phát triển dài hạn.

Trong bối cảnh cạnh tranh toàn cầu ngày càng khốc liệt, đây không chỉ là yêu cầu nội tại của ngành điện ảnh, mà còn là bước đi cần thiết để khẳng định vị thế của văn hóa Việt Nam trên bản đồ thế giới.