Đằng sau màn “giả dại” của Suý Vân là khát vọng được yêu thương trọn vẹn

VHO - Được phát triển từ vở chèo cổ “Kim Nham”, tác phẩm “Suý Vân” vượt ra khỏi khuôn khổ của một tích chèo kinh điển để kể câu chuyện về người phụ nữ mượn cái “điên” làm tiếng nói phản kháng, cất lên khát vọng được yêu thương, được sống và tự quyết định số phận của mình.

Suý Vân do tập thể nghệ sĩ Đoàn nghệ thuật Chèo của Nhà hát Sân khấu truyền thống Quốc gia Việt Nam biểu diễn, dưới sự chỉ đạo nghệ thuật của Phó Giám đốc phụ trách Nhà hát Sân khấu truyền thống Quốc gia Việt Nam, NSND Lê Tuấn Cường.

Trung tâm của vở diễn là nhân vật Suý Vân (do nghệ sĩ tài năng trẻ Trần Ngát thủ vai) - người phụ nữ bước vào hôn nhân với khát vọng về một mái ấm bình yên, nơi vợ chồng yêu thương và cùng vun vén cuộc sống.

Thế nhưng, thực tại nàng phải đối mặt lại là những ràng buộc khắt khe của lễ giáo phong kiến. Chồng là Kim Nham (do NSƯT Tuấn Tài thủ vai) miệt mài theo đuổi con đường khoa cử, để lại người vợ trẻ mòn mỏi trong những tháng ngày chờ đợi. 

Khi Kim Nham đỗ đạt trở về, hạnh phúc mà Suý Vân hằng mong ngóng lại đứng trước nguy cơ tan vỡ khi quan niệm phong kiến về "năm thê bảy thiếp" được xem là biểu tượng của danh vọng và địa vị. Việc lập thêm thê thiếp không chỉ là mong muốn của gia đình mà còn là áp lực của cả một hệ tư tưởng.

Với Suý Vân, điều ấy đồng nghĩa với việc phải san sẻ hạnh phúc và đánh mất giá trị của chính mình - điều nàng không thể chấp nhận.

Bi kịch của Suý Vân còn là bi kịch của người phụ nữ trong xã hội phong kiến. Đó là thời đại mà họ gần như không có quyền quyết định cuộc đời mình, buộc phải phục tùng những sắp đặt của gia đình và lễ giáo, chấp nhận cả chế độ đa thê như một lẽ đương nhiên. Mọi khát vọng được yêu thương trọn vẹn hay được lựa chọn hạnh phúc đều dễ bị quy kết là ích kỷ, nổi loạn.

Bị dồn đến bước đường cùng, Suý Vân lựa chọn "giả dại". Từng có thời, hành động ấy bị nhìn nhận như sự lầm lỡ của một người đàn bà yếu đuối. Thế nhưng, dưới góc nhìn hôm nay, đó lại là tiếng kêu tuyệt vọng của một con người khi mọi cánh cửa đều khép lại. Cái "điên" của Suý Vân là cách phản kháng cuối cùng trước những xiềng xích vô hình đang giam hãm cuộc đời mình.

Câu hát: "Người ta điên dại vì tình/ Tôi đây điên dại vì mình... vì ai?" cô đọng toàn bộ nỗi niềm của nhân vật. Sau tiếng cười ngây dại, điệu múa bắt nhện đầy ám ảnh và những lớp diễn nửa thực, nửa hư là tiếng lòng của một người phụ nữ khao khát được sống đúng với cảm xúc của mình. 

Nàng chấp nhận mang danh kẻ điên để giữ lấy lòng tự trọng và quyền được lựa chọn, còn hơn cam chịu một cuộc đời không thuộc về mình. Mong ước của nàng là khát vọng rất đỗi đời thường nhưng lại trở thành điều xa xỉ trong xã hội phong kiến. 

Không chỉ giàu giá trị tư tưởng, Suý Vân còn được xem là một trong những đỉnh cao của nghệ thuật chèo truyền thống. Vai Suý Vân do nghệ sĩ tài năng trẻ Trần Ngát đảm nhận, là thử thách lớn của nghệ sĩ chèo khi đòi hỏi sự hòa quyện nhuần nhuyễn giữa hát, múa và diễn xuất. 

Từng ánh mắt, động tác hình thể hay mỗi làn điệu đều phải khắc họa những chuyển biến tinh vi trong nội tâm nhân vật: từ sự nhẫn nhịn, cam chịu của người vợ trẻ đến cơn "giả dại" dữ dội và cuối cùng là sự sụp đổ của một tâm hồn bị dồn nén. 

Đồng hành cùng Trần Ngát là NSƯT Tuấn Tài trong vai Kim Nham và NSƯT Vũ Bá Dũng trong vai Trần Phương. Nếu Kim Nham là người đàn ông bị trói buộc bởi lễ giáo, vô tình trở thành nạn nhân của chính hệ tư tưởng mình theo đuổi, thì Trần Phương lại là kẻ khơi nguồn cho bi kịch bằng những lời hứa hẹn về một cuộc sống tự do. 

Ba nhân vật, ba số phận với những lựa chọn khác nhau đã tạo nên một bức tranh tâm lý nhiều lớp, làm nổi bật bi kịch của con người khi khát vọng hạnh phúc đối diện với những khuôn phép hà khắc của xã hội phong kiến.

Theo Phó Giám đốc phụ trách Nhà hát Sân khấu truyền thống Quốc gia Việt Nam, NSND Lê Tuấn Cường, Suý Vân là một trong những vai Đào pha khó bậc nhất của nghệ thuật chèo. Vai diễn đòi hỏi nghệ sĩ làm chủ toàn diện các kỹ năng hát, múa, diễn, đài từ và đối thoại, đồng thời thể hiện nhuần nhuyễn từng chuyển biến tâm lý của nhân vật. 

Riêng lớp diễn “Suý Vân giả dại” kéo dài khoảng 20 phút liên tục đã là thử thách lớn về cả thể lực lẫn kỹ thuật, yêu cầu người diễn giữ được nhịp cảm xúc, biết tiết chế và làm chủ sân khấu. Vì vậy, rất ít nghệ sĩ có thể chinh phục trọn vẹn vai diễn này.

Vượt lên khuôn khổ của một câu chuyện tình dang dở, vở chèo Suý Vân là lời phê phán những bất công của xã hội phong kiến, đặc biệt là quan niệm đa thê đã tước đoạt quyền được yêu thương và hạnh phúc trọn vẹn của người phụ nữ. Đồng thời, tác phẩm cất lên tiếng nói đòi quyền bình đẳng, sự thủy chung trong tình yêu và quyền được lựa chọn số phận của mỗi con người.

Những làn điệu chèo giàu cảm xúc, ngôn ngữ dân gian tinh tế cùng nghệ thuật biểu diễn ước lệ đã góp phần làm nên sức sống bền bỉ của Suý Vân, tạo được sự đồng cảm của khán giả trong đời sống đương đại.