Bị nghi “chế giễu hoàng đế”, bức tranh gây tranh cãi trở lại sau hơn một thế kỷ

VHO - Từng gây tranh cãi khi ra đời vào cuối thế kỷ XIX, bức tranh "Mors Imperator" của nữ họa sĩ Hermione von Preuschen nay được trưng bày trở lại tại Berlin, mở ra góc nhìn mới về mối quan hệ giữa nghệ thuật và quyền lực trong lịch sử châu Âu.

Khoác áo choàng lông chồn, đội vương miện sắt lởm chởm, một bộ xương khổng lồ đặt chân lên quả địa cầu và dùng cổ tay ngà voi hất đổ ngai vàng. Đó là hình ảnh trung tâm trong bức tranh Mors Imperator (Cái chết là kẻ thống trị”) của nữ họa sĩ người Đức Hermione von Preuschen, hoàn thành năm 1887.

Tác phẩm mang thông điệp về sự phù du của danh vọng và quyền lực. Tuy nhiên, vào thời điểm ra đời, chính quyền Đức lo ngại bức tranh có thể bị hiểu như một sự chế giễu Hoàng đế Wilhelm I, khi đó vừa tròn 90 tuổi. Vì vậy, tác phẩm đã bị từ chối tham dự triển lãm thường niên của Học viện Nghệ thuật Berlin.

Hơn một thế kỷ sau, Mors Imperator sẽ lần đầu tiên được trưng bày tại một cơ sở nhà nước. Từ ngày 22.3 đến giữa tháng 11.2026, bức tranh kích thước 2,5 x 1,3m sẽ được giới thiệu tại bảo tàng Alte Nationalgalerie ở Berlin.

Vụ việc từng gây tranh cãi xung quanh tác phẩm cho thấy cách các chế độ có thể nhạy cảm với những hàm ý trong nghệ thuật. Theo người phụ trách triển lãm, sự xúc phạm đối với chế độ quân chủ không phải là ý định của nghệ sĩ, cũng không phải là cách mà đối tượng được cho là bị nhắm tới hiểu về tác phẩm.

Hermione von Preuschen, sinh năm 1854 tại Darmstadt, là một nhà thơ, họa sĩ và người từng đi nhiều nơi trên thế giới. Bà nổi tiếng với các tác phẩm tĩnh vật lịch sử quy mô lớn và giàu màu sắc. Tại Đại hội Phụ nữ Quốc tế năm 1896 ở Berlin, bà từng phát biểu kêu gọi phụ nữ được tiếp cận giáo dục nghệ thuật.

“Hermione von Preuschen là người táo bạo, tự tin và là người tiên phong trong phong trào giải phóng phụ nữ,” nhà sử học nghệ thuật Birgit Verwiebe nhận xét. “Nhưng bà không phải là người hoạt động chính trị, và không có ghi chép nào cho thấy bà có khuynh hướng chống chế độ quân chủ. Xét cho cùng, bà cũng xuất thân từ tầng lớp quý tộc,” ông nói thêm.

Theo các nghiên cứu, không có bằng chứng cho thấy bức tranh ám chỉ trực tiếp Hoàng đế Đức. Huy hiệu trên ngai vàng là một sáng tạo riêng, gần với biểu tượng hoàng gia Pháp, trong khi chiếc vương miện rơi xuống đất được cho là lấy cảm hứng từ một hiện vật tại bảo tàng Louvre.

Mors Imperator ban đầu được dự định là tác phẩm mở đầu cho một chuỗi 10 bức tranh về các chủ đề sự sống, cái chết và tình yêu, dự kiến trưng bày đối lập với tác phẩm Regina Vitae (Nữ hoàng của sự sống). Tuy nhiên, bức tranh thứ hai không kịp hoàn thành.

Sau khi bị từ chối, nữ họa sĩ khi đó 33 tuổi đã viết thư trực tiếp cho Hoàng đế Wilhelm I để giải thích ý định sáng tác. Thư ký của nhà vua phản hồi rằng nhà vua không phản đối chủ đề của tác phẩm, và việc đánh giá giá trị nghệ thuật thuộc về giới chuyên môn.

Dù vậy, Học viện Nghệ thuật Berlin sau đó vẫn giữ quyết định loại bỏ, với lý do tác phẩm là “sự thể hiện thiếu tính nghệ thuật của một tư tưởng lệch lạc”.

Không chấp nhận quyết định này, von Preuschen đã công bố bức thư lên báo và thuê một phòng trưng bày trên phố Leipziger Strasse để giới thiệu tác phẩm. Bức tranh được giấu sau rèm và được hé lộ theo cách tạo kịch tính. Dù giá vé vào cửa tương đương khoảng 8 euro hiện nay, triển lãm nhanh chóng thu hút sự chú ý và đưa tên tuổi bà trở nên nổi tiếng.

Bức tranh sau đó được bán cho một doanh nhân Thụy Sĩ vào năm 1892. Sau khi tác giả qua đời năm 1918, các tác phẩm còn lại của bà được gia đình tặng cho một bảo tàng tại Berlin.

Năm 2013, một bản sao của Mors Imperator được trưng bày trong triển lãm hồi tưởng, và bản sao này hiện được cho mượn để trưng bày tại Alte Nationalgalerie.

“Von Preuschen là một người thông minh, học thức cao nhưng cũng rất giàu cảm xúc, người đã dành cả đời để trăn trở với những câu hỏi lớn về cuộc sống, cái chết và số phận. Mors Imperator là một bức tranh xuất phát từ trái tim,” ông Verwiebe nói. 

Thông điệp trung tâm của tác phẩm: cái chết vượt lên trên mọi quyền lực trần thế cũng phần nào trùng hợp với lịch sử. Hoàng đế Wilhelm I qua đời không lâu sau khi bức tranh hoàn thành, vào ngày 9.3.1888. Năm đó được gọi là “Năm của Ba Hoàng đế” tại Đức, khi người kế vị Frederick III chỉ trị vì 99 ngày trước khi qua đời vì bệnh.