Giữ trọn kí ức tuổi thơ qua những chiếc mặt nạ giấy bồi

THIÊN NGÂN

VHO - Hơn 40 năm qua, từ những mảnh giấy vụn và hồ sắn, nghệ nhân Vũ Huy Đông (76 tuổi, Hưng Yên) đã miệt mài vẽ nên những "nụ cười dân gian" cho trẻ nhỏ. Giữa làn sóng đồ chơi hiện đại, chiếc mặt nạ giấy bồi vẫn bền bỉ tồn tại như một mảnh hồn Trung thu được gìn giữ qua đôi bàn tay thủ công tỉ mỉ.

 Trong kí ức của nhiều thế hệ người Việt, chiếc mặt nạ giấy bồi không đơn thuần là một món đồ chơi, mà là biểu tượng sống động nhất của mỗi mùa trăng rằm.

Khởi nguồn từ những hình tượng nhân vật trong các tích chèo cổ hay đời sống bình dị nơi làng quê, mặt nạ giấy bồi đã đi qua hơn nửa thế kỉ thăng trầm. 

Làng Ông Hảo (Hưng Yên) vốn có lịch sử gìn giữ nét Trung thu cổ truyền ấy. Nơi đây từng là một Hợp tác xã sầm uất chuyên làm trống thiếu nhi và mặt nạ Tễu, nhưng nay cả làng chỉ còn lại vài hộ gia đình như nhà của nghệ nhân Vũ Huy Đông kiên trì bám trụ.

Tiếp nối truyền thống gia đình, ông Đông đã dành hơn 40 năm cuộc đời để gắn bó với những khuôn đất, màu sơn. Dù làng nghề có lúc thăng trầm, từ hơn 20 hộ làm nghề nay chỉ còn đếm trên đầu ngón tay, ông vẫn miệt mài duy trì xưởng sản xuất, thậm chí thuê thêm nhân công trong làng để thực hiện các công đoạn từ đóng khuôn trống đến bồi giấy, tạo công ăn việc làm cho bà con quanh xóm.

Giữ trọn kí ức tuổi thơ qua những chiếc mặt nạ giấy bồi - ảnh 1
Không chỉ dừng lại ở vai trò một món đồ chơi, mỗi chiếc mặt nạ giấy bồi còn là kết tinh của nghệ thuật hội họa dân gian Việt Nam. Từ cách tạo hình, phối màu đến từng nét vẽ đều mang dấu ấn văn hóa truyền thống, phản ánh đời sống, tính cách và thẩm mỹ của người Việt
Giữ trọn kí ức tuổi thơ qua những chiếc mặt nạ giấy bồi - ảnh 2
Hành trình để những xấp giấy vụn hóa thân thành các “diện mạo dân gian” là cả một quy trình thủ công đòi hỏi sự tỉ mỉ và bền bỉ. Từ khâu bồi giấy qua nhiều lớp, ép khuôn, phơi khô đến vẽ màu, mỗi công đoạn đều cần thời gian, kinh nghiệm và đôi bàn tay khéo léo của người nghệ nhân
Giữ trọn kí ức tuổi thơ qua những chiếc mặt nạ giấy bồi - ảnh 3
“Xương sống” của mọi chiếc mặt nạ bắt đầu từ những chiếc khuôn bê tông đúc sẵn, mang hình hài của những nhân vật dân gian quen thuộc như ông Địa, cáo, thỏ,...
Giữ trọn kí ức tuổi thơ qua những chiếc mặt nạ giấy bồi - ảnh 4
Không cần đến keo hóa học, sự kết dính của chiếc mặt nạ hoàn toàn dựa vào lớp hồ bột sắn mộc mạc. Chính chất liệu giản dị ấy, qua bàn tay người thợ, lại tạo nên độ kết dính chắc chắn và độ bền đáng kinh ngạc, đồng thời giữ được sự an toàn, thân thiện, đúng với tinh thần của một sản phẩm thủ công truyền thống
Giữ trọn kí ức tuổi thơ qua những chiếc mặt nạ giấy bồi - ảnh 5
Quy trình bồi giấy là sự kết hợp giữa kĩ thuật và kinh nghiệm được tích lũy qua nhiều năm. Người thợ phải tính toán từng lớp một cách chính xác: lớp giấy khô lót dưới giúp tách khuôn dễ dàng, lớp carton dày tạo nên độ cứng và form dáng, cuối cùng là lớp giấy trắng mịn làm nền cho công đoạn vẽ
Giữ trọn kí ức tuổi thơ qua những chiếc mặt nạ giấy bồi - ảnh 6
Những chiếc mặt nạ sau khi bồi xong cần được phơi khô tự nhiên trong một ngày để đạt được độ cứng hoàn hảo nhất trước khi sơn màu
Giữ trọn kí ức tuổi thơ qua những chiếc mặt nạ giấy bồi - ảnh 7
Những hộp sơn, cọ vẽ cũ kĩ loang lổ màu thời gian – “người bạn” đồng hành cùng người nghệ nhân già qua bao mùa trăng rằm
Giữ trọn kí ức tuổi thơ qua những chiếc mặt nạ giấy bồi - ảnh 8
Đây là công đoạn quan trọng nhất. Dưới bàn tay nghệ nhân, những nét vẽ dứt khoát dần hiện ra, tạo nên thần thái cho chiếc mặt nạ
Giữ trọn kí ức tuổi thơ qua những chiếc mặt nạ giấy bồi - ảnh 9
Từng nét vẽ dứt khoát và giàu kinh nghiệm dần hiện lên, không chỉ hoàn thiện hình hài mà còn khắc họa thần thái riêng cho mỗi chiếc mặt nạ
Giữ trọn kí ức tuổi thơ qua những chiếc mặt nạ giấy bồi - ảnh 10
Nghệ nhân Vũ Huy Đông luôn tâm niệm rằng, để nghề này còn tồn tại, điều tiên quyết không chỉ là kĩ thuật mà còn là tình yêu dành cho trẻ nhỏ

Những năm gần đây, nghệ nhân Vũ Huy Đông còn hợp tác với công ty du lịch để biến xưởng sản xuất thành địa chỉ tham quan, trải nghiệm. Hình ảnh hàng trăm em học sinh hay khách quốc tế ngồi chật kín khoảng sân nhỏ để tự tay bồi giấy, vẽ mặt nạ đã trở thành động lực lớn giúp người nghệ nhân già thêm tự hào về nghề.

Sự chuyển mình này không chỉ là một hướng đi mới cho kinh tế gia đình, mà còn là cách để những nụ cười dân gian ấy tiếp tục lan tỏa, giữ cho nét Trung thu cổ truyền của làng Ông Hảo không bao giờ phai nhạt.