Bài cuối: Đầu tư cho thế hệ công dân thành phố mới

Hàng trăm nghìn bộ sách được mượn miễn phí, những chuyến xe buýt điện đưa học sinh đến trường miễn phí, phòng học có điều hòa, mái trường có thêm nguồn điện từ mặt trời hay một buổi học thứ hai dành cho ngoại ngữ, STEM, kỹ năng sống... Những việc tưởng như rất đời thường đang tạo nên một diện mạo khác cho trường học Quảng Ninh trong năm học đầu tiên của thành phố trực thuộc Trung ương.

Đằng sau những thay đổi cụ thể ấy là một cách tiếp cận rộng hơn: Đầu tư cho giáo dục không chỉ được tính bằng số trường xây mới hay những khoản kinh phí đã chi, mà phải được nhìn từ trải nghiệm học tập của học sinh, hiệu quả quản trị nhà trường và những gì các em thực sự nhận được sau mỗi năm học.

Có lẽ ít chính sách giáo dục nào gần với học sinh như một bộ sách giáo khoa. Năm học 2026 - 2027, Quảng Ninh triển khai cho mượn miễn phí hơn 288.000 bộ sách giáo khoa, với tổng kinh phí trên 73 tỉ đồng. Hàng trăm nghìn học sinh, học viên được tiếp cận sách học tập mà gia đình không phải bỏ thêm một khoản chi phí ngay đầu năm học.

Giá trị của chính sách không phải ở số tiền được tiết kiệm mà mỗi bộ sách đến đúng thời điểm cũng có nghĩa là học sinh bước vào năm học với đầy đủ công cụ học tập, phụ huynh bớt một phần áp lực, còn nhà trường có điều kiện tổ chức dạy học đồng đều hơn.

Từ góc nhìn rộng hơn, đây là một minh chứng khá rõ cho yêu cầu của năm học mới: Chính sách phải đi vào cuộc sống và tạo ra kết quả cụ thể.

Sau một giai đoạn dài tập trung xây dựng thể chế, sắp xếp mạng lưới và hoàn thiện các điều kiện, giáo dục cả nước đang đứng trước yêu cầu chuyển mạnh sang khâu thực hiện.

Hội nghị tổng kết năm học 2025-2026, triển khai nhiệm vụ năm học 2026 - 2027 do Thủ tướng Chính phủ Lê Minh Hưng chủ trì; Phó Thủ tướng Chính phủ Lê Tiến Châu; Bộ trưởng Giáo dục và Đào tạo Hoàng Minh Sơn đồng chủ trì diễn ra ngay trước thềm năm học mới đã xác định rõ: Kết quả không chỉ được tính bằng số lượng công việc hoàn thành, mà phải được đo bằng sự tiến bộ của người học, điều kiện làm việc của nhà giáo, hiệu quả hoạt động của nhà trường và chất lượng đào tạo.

Quảng Ninh đang thử trả lời yêu cầu ấy bằng những việc rất cụ thể. Một bộ sách miễn phí chưa thể làm nên một nền giáo dục tốt. Nhưng nếu hàng trăm nghìn học sinh đều có sách để học ngay từ đầu năm, chính sách đã tạo ra một thay đổi thực chất trong trải nghiệm học đường. Và giáo dục, cuối cùng, được tạo nên từ chính những thay đổi như thế.

Sáng 3.9, những chiếc xe buýt điện bắt đầu đưa học sinh tại các khu vực Hạ Long, Hồng Gai, Hà Tu đến trường. Chương trình được triển khai miễn phí cho học sinh đăng ký, với khoảng 50 xe trên các tuyến phục vụ 22 trường trong giai đoạn đầu.

Một chuyến xe có thể chỉ kéo dài vài chục phút, nhưng phía sau nó là nhiều vấn đề của một đô thị đang phát triển: Khoảng cách từ nhà đến trường, chi phí đi lại, an toàn giao thông, áp lực đưa đón con của phụ huynh và tình trạng ùn tắc trước cổng trường.

Quảng Ninh lựa chọn xe buýt điện cũng tạo thêm một lớp ý nghĩa cho chính sách. Giáo dục được kết nối với giao thông đô thị, môi trường và chất lượng sống. Một thành phố hiện đại cần những ngôi trường tốt và cũng cần một hệ thống giúp học sinh đến trường thuận lợi, an toàn và văn minh.

Trong năm học đầu tiên của thành phố trực thuộc Trung ương, những chính sách như vậy tạo ra sự khác biệt khá rõ giữa một chủ trương trên giấy và một trải nghiệm mà học sinh có thể cảm nhận mỗi ngày.

Một em học sinh không nhất thiết biết ngân sách dành cho chương trình là bao nhiêu, nhưng em biết sáng nay mình có thể lên xe, ngồi vào ghế và đến trường đúng giờ. Đó chính là lúc chính sách bắt đầu đi vào đời sống.

Cùng với sách và phương tiện đến trường, Quảng Ninh đang đầu tư vào những điều kiện tưởng như rất bình thường nhưng có ảnh hưởng trực tiếp đến việc học.

Khoảng 11.550 điều hòa được triển khai tại 515 trường, điểm trường; hệ thống điện mặt trời áp mái được đầu tư tại 280 trường công lập. Đây là những khoản đầu tư hướng tới việc cải thiện môi trường học tập, đồng thời từng bước hình thành mô hình trường học xanh, hiện đại và bền vững.

Mỗi phòng học mát hơn trong những ngày hè, phòng nội trú có điều kiện sinh hoạt tốt hơn hay một ngôi trường có thêm nguồn năng lượng sạch đều không phải những thay đổi quá lớn nếu nhìn riêng lẻ. Nhưng khi được triển khai trên diện rộng, chúng tạo nên một chuẩn mới về điều kiện học tập.

Quan trọng hơn, Quảng Ninh đang đặt những khoản đầu tư ấy trong một quá trình sắp xếp lại toàn bộ hệ thống giáo dục.

Từ tháng 10.2025, thành phố đã hoàn thành việc sắp xếp mạng lưới cơ sở giáo dục, giảm 280/570 đầu mối cơ sở giáo dục mầm non, phổ thông và giáo dục thường xuyên công lập, tương đương 49,12%; riêng các cơ sở thuộc cấp xã giảm 51%.

Sau sắp xếp, hoạt động dạy học vẫn được duy trì ổn định, đồng thời tạo điều kiện điều tiết đội ngũ, sử dụng hiệu quả hơn cơ sở vật chất và đổi mới quản trị.

Đây là một chuyển động ít tạo ra hình ảnh trực quan hơn một ngôi trường mới hay một chiếc xe buýt điện, nhưng lại có ý nghĩa lâu dài. Tinh gọn đầu mối chỉ là bước đầu. Giá trị của quá trình sắp xếp phải được chứng minh bằng chất lượng dạy học, việc sử dụng đội ngũ và cơ hội học tập của học sinh.

Đó cũng là yêu cầu chung của ngành Giáo dục cả nước khi bước vào năm học mới: chuyển từ quản lý hành chính sang quản trị phát triển, từ kiểm đếm công việc sang đo lường kết quả.

Một thay đổi khác có thể làm học sinh cảm nhận rõ hơn trong những năm tới là tổ chức dạy học 2 buổi/ngày.

Quảng Ninh hướng tới 100% cơ sở giáo dục phổ thông đủ điều kiện tổ chức dạy học 2 buổi/ngày từ năm học 2026 - 2027. Điểm quan trọng nằm ở nội dung của buổi học thứ hai với các môn: ngoại ngữ, thể chất, nghệ thuật, kỹ năng sống, năng lực số, hướng nghiệp và trải nghiệm.

Nếu buổi học thứ hai chỉ là kéo dài thời gian ở trường thì mục tiêu đổi mới sẽ khó đạt được. Vì thế, giá trị của mô hình học 2 buổi/ ngày là ở việc học sinh có thêm không gian để phát triển những năng lực khó đo bằng một bài kiểm tra thông thường.

Những giờ thể thao giúp trẻ vận động. Một tiết nghệ thuật mở rộng khả năng cảm thụ. Hoạt động trải nghiệm giúp các em hiểu hơn về đời sống. Ngoại ngữ, kỹ năng số, STEM hay AI mở thêm những cánh cửa để học sinh tiếp cận thế giới đang thay đổi rất nhanh.

Định hướng này cũng phù hợp với yêu cầu được đặt ra ở tầm quốc gia trong năm học 2026 - 2027: Tăng cường tiếng Anh, ngoại ngữ, năng lực số, STEM và ứng dụng AI có chọn lọc; đồng thời coi trọng lịch sử, đạo đức, lối sống và kỹ năng sống.

Quảng Ninh hiện đã có 100% cơ sở giáo dục sử dụng hệ thống quản lý trường học trực tuyến và có khả năng tổ chức dạy học trực tuyến; 100% cơ sở đạt mức chuyển đổi số từ mức 2 trở lên, trong đó 50% đạt mức 3.

Thành phố cũng thí điểm dạy học trực tuyến liên trường nhằm hỗ trợ khắc phục tình trạng thiếu giáo viên cục bộ ở miền núi, biên giới, hải đảo; 100% cơ sở giáo dục có giáo viên STEM nòng cốt và 50% cơ sở giáo dục thí điểm giáo dục AI.

Ở đây, công nghệ không được đặt như một mục tiêu tự thân. Giá trị của chuyển đổi số thể hiện ở khả năng giúp một giờ học tốt hơn, giáo viên có thêm công cụ, học sinh ở xa vẫn có thể tiếp cận bài giảng và nhà trường quản lý hiệu quả hơn.

Thông điệp của Tổng Bí thư, Chủ tịch nước Tô Lâm gửi ngành Giáo dục dịp khai giảng năm học 2026 - 2027 cũng nhấn mạnh: “Trước những thay đổi sâu sắc của khoa học, công nghệ và trí tuệ nhân tạo, giáo dục phải chủ động mở rộng cơ hội tiếp cận tri thức, nâng cao chất lượng dạy và học”.

“Công nghệ phải phục vụ con người và làm cho giáo dục tốt đẹp hơn. Càng ứng dụng công nghệ hiện đại, nhà trường càng phải bồi đắp tư duy độc lập, liêm chính học thuật, trách nhiệm, ý thức công dân và những giá trị nhân văn không máy móc nào có thể thay thế”, thư của Tổng Bí thư, Chủ tịch nước viết. Đó cũng chính là ranh giới quan trọng giữa “ứng dụng công nghệ” và “đổi mới giáo dục” mà thành phố Quảng Ninh đang hướng đến.

Đằng sau những chính sách gần với đời sống học sinh là một mức ưu tiên nguồn lực rất lớn. Năm 2026, dự toán giao đầu năm cho lĩnh vực giáo dục và đào tạo của Quảng Ninh là 8.097 tỉ đồng, tương đương 19,2% tổng dự toán chi ngân sách địa phương.

Trong năm, ngân sách tiếp tục được bổ sung khoảng 995 tỉ đồng để thực hiện các chính sách về học phí, sữa học đường, sách giáo khoa miễn phí, phổ cập giáo dục mầm non, phụ cấp ưu đãi đối với nhà giáo và hỗ trợ bữa ăn cho học sinh tại các xã biên giới đất liền.

Tính đến nay, ngân sách dành cho giáo dục đạt 9.093 tỉ đồng, chiếm trên 21% tổng dự toán chi ngân sách địa phương.

Các chính sách đặc thù đã bao quát trên 539.000 lượt người học và nhà giáo, với các nhóm hỗ trợ từ học phí, sách giáo khoa, dinh dưỡng, bán trú, nội trú đến phát triển giáo dục mũi nhọn. Mức đầu tư ấy đặt ra một yêu cầu hiệu quả và chất lượng tương xứng.

Đây cũng là điểm mà chủ đề năm học “Đổi mới tư duy - Chuyển biến mạnh mẽ - Kết quả thực chất” đặt ra yêu cầu cao hơn đối với mỗi địa phương. Khi nguồn lực dành cho giáo dục ngày càng lớn, vấn đề đặt ra là “học sinh nhận được gì từ khoản đầu tư ấy”.

Tầm nhìn từ nhà trường đến giảng đường nghề nghiệp cũng được thành phố Quảng Ninh tính toán kỹ. Giai đoạn 2022 - 2025, các cơ sở giáo dục nghề nghiệp trên địa bàn Quảng Ninh tuyển sinh trên 100.000 người, khoảng 79% có việc làm sau tốt nghiệp. Riêng các ngành điện, cơ khí, công nghệ ô tô, điều dưỡng, du lịch đạt tỉ lệ việc làm trên 90%.

Trường Cao đẳng Việt - Hàn Quảng Ninh và Trường Đại học Hạ Long tiếp tục được định hướng phát triển gắn với nhu cầu nhân lực của những ngành kinh tế mũi nhọn. Đây là mắt xích quan trọng để kết nối những gì học sinh được chuẩn bị trong nhà trường với nhu cầu thực tế của nền kinh tế.

Nếu giáo dục phổ thông mở rộng năng lực, giáo dục nghề nghiệp và đại học phải giúp năng lực ấy tìm được nơi phát huy. Thành phố đang mở rộng không gian phát triển sẽ cần những kỹ sư, kỹ thuật viên, nhân lực du lịch, điều dưỡng, chuyên gia công nghệ và nhiều nhóm lao động có tay nghề cao.

Vì thế, đầu tư cho giáo dục không kết thúc ở cánh cổng trường phổ thông. Đó là một chuỗi liên tục từ lớp học đầu tiên đến đào tạo nghề, đại học và bước vào thị trường lao động.

Cả nước bước vào năm học 2026 - 2027 với một yêu cầu thay đổi rõ ràng. Sau những năm tập trung hoàn thiện thể chế, chính sách và sắp xếp hệ thống, giáo dục phải chứng minh hiệu quả bằng những thay đổi trong từng nhà trường, từng lớp học và từng người học.

Quảng Ninh bước vào năm học này với một lợi thế đặc biệt: Địa phương vừa chuyển sang vị thế thành phố trực thuộc Trung ương và đã chủ động sắp xếp lại mạng lưới giáo dục, dành nguồn lực lớn cho các chính sách đặc thù và triển khai nhiều giải pháp tác động trực tiếp đến đời sống học sinh.

Nhưng thước đo cuối cùng vẫn nằm ở học sinh với hàng loạt vấn đề được đặt ra và những câu hỏi cần câu trả lời cụ thể. Các em có đến trường thuận lợi hơn không? Có đủ sách để học không? Có được học trong một môi trường tốt hơn không? Có thêm cơ hội phát triển năng lực, khám phá sở thích và định hướng nghề nghiệp không? Giáo viên có thêm thời gian dành cho chuyên môn và học trò không? Nhà trường có thực sự vận hành hiệu quả hơn sau quá trình sắp xếp không?

Nếu những câu hỏi ấy từng bước có câu trả lời tích cực, khi đó những con số đầu tư mới thực sự trở thành kết quả.

Một thành phố mới cần những ngôi trường mới, nhưng quan trọng hơn là cần một thế hệ học sinh được chuẩn bị cho một không gian phát triển mới.

Những em nhỏ hôm nay sẽ lớn lên trong một đô thị có quy mô, yêu cầu và cơ hội khác trước. Các em sẽ bước vào một thị trường lao động đòi hỏi nhiều hơn về công nghệ, ngoại ngữ, kỹ năng và khả năng thích ứng.

Bởi vậy, đầu tư cho giáo dục trong năm học đầu tiên của thành phố Quảng Ninh chính là cách thành phố chuẩn bị cho nhiều năm sau.

Và có lẽ, dấu ấn quan trọng nhất của những bộ sách, chuyến xe, phòng học, mái trường xanh hay những giờ học mới là ở những cánh cửa tương lai được mở rộng hơn cho học sinh chứ không phải là những tiện nghi mà học sinh đang hưởng.

Đổi mới tư duy để biết giáo dục cần thay đổi ở đâu. Chuyển biến mạnh mẽ để những quyết sách thực sự đi vào trường học. Và kết quả thực chất để mỗi học sinh có thể cảm nhận được sự thay đổi trong chính hành trình học tập của mình. Đó cũng là cách một thành phố mới bắt đầu đầu tư cho những công dân viết tiếp câu chuyện của mình.