Sản phẩm văn hóa dân gian với phát triển du lịch

VHO - Tài nguyên du lịch văn hóa dân gian ở nước ta rất đa dạng và phong phú (có 54 dân tộc với 200 nhóm ngành địa phương) ở nhiều vùng, nhiều tộc người có tài nguyên du lịch mang tính đặc thù, đặc trưng dễ hấp dẫn du khách.

Kho tàng di sản văn hóa vật thể và phi vật thể của các dân tộc ở khu vực miền núi phía Bắc gồm nhiều loại hình khác nhau. Riêng về ẩm thực miền núi phía Bắc đã có giá trị độc đáo, giàu bản sắc. Các sinh hoạt văn nghệ như lễ hội, các điệu múa có nhiều loại hình.

Đặc điểm phong phú của tài nguyên và tính đặc thù cao đã tạo điều kiện thuận lợi cho sản phẩm văn hóa dân gian đa dạng, hấp dẫn có khả năng thu hút khách. Các sản phẩm du lịch văn hóa dân gian không thể di chuyển, các cơ sở du lịch vừa là nơi sản xuất, vừa là nơi cung ứng dịch vụ nên du khách muốn tiêu dùng phải đến cơ sở du lịch, đến các điểm, khu du lịch thưởng thức. Đặc điểm này đòi hỏi phải quảng bá mạnh mẽ thì mới thu hút được du khách.

Mặt khác, các sản phẩm du lịch có tính thời vụ nghiêm ngặt. Không thể xem lễ hội, xem chợ phiên ở ngày thường. Không thể mua đặc sản trong mùa trái vụ… Tính thời vụ còn dẫn đến sự “quá tải” của du lịch (lễ hội, sự kiện…). Đặc điểm này cũng đòi hỏi các nhà thiết kế sản phẩm du lịch văn hóa luôn coi trọng nghiên cứu thực tiễn đời sống văn hóa dân gian. Căn cứ vào các dạng tài nguyên du lịch văn hóa dân gian có thể phân chia các sản phẩm du lịch thành các loại hình như sản phẩm du lịch nghệ thuật biểu diễn, sản phẩm các đồ thủ công mỹ nghệ, đồ lưu niệm; sản phẩm du lịch từ dịch vụ ăn, nghỉ; sản phẩm du lịch được khai thác từ lễ hội, lễ tục (nghi lễ, phong tục) dân tộc; sản phẩm du lịch trải nghiệm dựa trên cơ sở của kho tàng tri thức dân gian.

Nguyên tắc xây dựng sản phẩm du lịch văn hóa dân gian

Thiết kế, xây dựng sản phẩm du lịch đòi hỏi phải tuân theo một quy trình cụ thể. Trước hết, cần phải nghiên cứu tài nguyên du lịch và đặc trưng văn hóa dân gian ở địa phương. Tìm hiểu các điểm, khu du lịch và căn cứ vào nhu cầu du khách thường đến với tiềm năng mở rộng thị trường để xây dựng ý tưởng. Từ ý tưởng, doanh nghiệp và nhà tư vấn sẽ thiết kế các sản phẩm du lịch mang tính văn hóa dân gian. Các sản phẩm này phải đạt được yêu cầu mới và phải hấp dẫn, có khả năng được du khách chấp nhận. Nhưng điều quan trọng hơn đó phải là các sản phẩm đặc thù của từng vùng, miền, địa phương. Điểm khác biệt đó do nhiều yếu tố quyết định, nhưng yếu tố hàng đầu phải là tài nguyên du lịch và “hồn cốt” văn hóa dân gian. Để thiết kế được các sản phẩm, đòi hỏi người sản xuất phải tiến hành thử nghiệm, thăm dò nhu cầu của du khách. Sau đó, người sản xuất tiến hành quảng cáo, bán sản phẩm. Cả một quy trình xây dựng sản phẩm đòi hỏi có sự tham gia, phối hợp chặt chẽ giữa nhà tư vấn (có thể là nhà nghiên cứu văn hóa dân gian), các nghệ nhân và doanh nghiệp du lịch. Tất nhiên, muốn xây dựng, thiết kế sản phẩm du lịch đặc thù đòi hỏi phải tuân theo hệ thống nguyên tắc quan trọng:

Nguyên tắc hàng đầu của sản phẩm du lịch mang tính văn hóa dân gian đặc thù phải chứa đựng cái hồn của văn hóa dân gian. Hồn của văn hóa dân gian phải trở thành cốt lõi của sản phẩm, nó tạo nên tính đặc thù riêng của từng vùng, miền khác nhau.

Nguyên tắc thứ hai của thiết kế xây dựng sản phẩm du lịch đặc thù là cần nghiên cứu để xây dựng thành các chuỗi sản phẩm, trong đó có sản phẩm cốt lõi. Đây là loại sản phẩm đặc trưng, tinh túy nhất phản ánh vẻ đẹp đặc sắc, có sức hấp dẫn du khách. Sản phẩm cốt lõi giữ vị trí trung tâm, hạt nhân của sản phẩm. Bên cạnh sản phẩm cốt lõi cần phải xây dựng các sản phẩm bổ trợ. Các sản phẩm này có khả năng kết nối với sản phẩm cốt lõi, bổ sung thêm tính đặc thù, đặc sắc của sản phẩm cốt lõi, có điều kiện thuận lợi cho du khách tham gia. Trong sản phẩm bổ trợ, cần xây dựng loại sản phẩm hoàn thiện. Sản phẩm hoàn thiện là những dịch vụ, hàng hóa cung cấp những tính năng, lợi ích vượt quá sự mong đợi của khách hàng, giúp cho sản phẩm đó hấp dẫn hơn các sản phẩm khác.

Nguyên tắc thứ ba là xây dựng sản phẩm du lịch văn hóa dân gian đặc thù cần hướng tới thị trường. Các sản phẩm này đều do nhu cầu của du khách và thị trường quyết định. Hiện nay, các sản phẩm đặc thù này cần phải nghiên cứu phù hợp với tâm lý các phân khúc du khách như du khách nội địa, du khách Trung Quốc và du khách chất lượng cao của châu Âu. Trước kia, du khách có nhu cầu đến các thung lũng Điện Biên, ngắm hoàng hôn, di tích lịch sử. Như vậy là nhu cầu XEM đóng vai trò quan trọng. Nhưng hiện nay du khách không chỉ XEM, ngắm di tích mà còn thích khám phá di sản văn hóa miền núi phía Bắc. Từ hình thức du lịch mang tính chất thụ động (xem, ăn, nghỉ) chuyển sang loại hình du lịch chủ động. Du khách đòi hỏi phải được thưởng thức, khám phá và trải nghiệm. Chính nhu cầu trải nghiệm, khám phá của du khách đã trở thành mảnh đất màu mỡ cho các nhà nghiên cứu văn hóa dân gian ứng dụng, xây dựng các sản phẩm du lịch mới.

Nguyên tắc thứ tư là sản phẩm du lịch văn hóa dân gian đặc thù, cần hướng về du lịch phát triển bền vững. Các sản phẩm, dịch vụ phải đảm bảo các tiêu chí về bảo vệ môi trường, bảo vệ di sản văn hóa, bảo vệ quyền lợi của cộng đồng. Nguyên tắc phát triển bền vững cũng đòi hỏi những nhà hoạch định chính sách, quy hoạch hạ tầng du lịch phải thận trọng, dày công nghiên cứu. Một bài học rất quan trọng ở tất cả các điểm du lịch cộng đồng muốn thu hút được đông đảo du khách theo hướng bền vững đều có sự nghiên cứu của nhà khoa học, trong đó có các nhà nghiên cứu văn hóa dân gian cùng phối hợp với cộng đồng, doanh nghiệp, chính quyền.

Nguyên tắc thứ năm là sản phẩm du lịch văn hoá phải kết hợp hài hoà giữa tính đa dạng của nhiều loại hình sản phẩm và tính chuyên đề của một gói sản phẩm. Sản phẩm du lịch văn hoá dân gian có hấp dẫn hay không cần phải truyền tải thông điệp chung hướng về Chân – Thiện – Mỹ, đồng thời cũng mang những sắc thái miền núi phía Bắc lạ, hấp dẫn.

Trước thực trạng và nguyên tắc xây dựng sản phẩm du lịch như vậy, du lịch miền núi muốn cất cánh đòi hỏi phải thoát ra cái vẻ đẹp “na ná” của du lịch các vùng miền. Du lịch bản làng của các dân tộc ở miền núi phía Bắc cần căn cứ vào tính riêng của tài nguyên du lịch văn hóa, tài nguyên du lịch tự nhiên để xây dựng các sản phẩm du lịch đặc thù. Ở các chương trình này vừa lựa chọn các di tích làm điểm nhấn, vừa khai thác các di sản văn hóa dân gian phi vật thể (lễ hội, phong tục, nghề thủ công, ẩm thực...) tạo thành các dịch vụ bổ trợ.

Linh hồn của các sản phẩm du lịch đặc thù là các bài thuyết minh của hướng dẫn viên, các tài liệu giới thiệu về các di sản văn hóa, các địa danh, đặc trưng ẩm thực... Vì vậy, Sở VHTTDL của các tỉnh phối hợp với Chi hội Văn nghệ dân gian tỉnh nên đăng ký đề tài cấp tỉnh về xây dựng bộ tài liệu làm cẩm nang hướng dẫn viên du lịch nhằm cung cấp các kiến thức chuẩn, khoa học cho các hướng dẫn viên, thuyết minh viên ở địa phương và toàn quốc về du lịch địa phương.

Như vậy, dựa vào yếu tố văn hóa dân gian để xây dựng các sản phẩm du lịch mang tính đặc thù sẽ góp phần cho các địa phương có vẻ đẹp riêng, sức hấp dẫn riêng. Phát triển sản phẩm du lịch đặc thù đòi hỏi phải có những giải pháp mang tính chất tổng thể, trong đó có sự liên kết chặt chẽ giữa nhà nghiên cứu văn hóa dân gian, nghệ nhân dân gian với doanh nghiệp du lịch. Từ di sản, văn hóa dân gian sẽ trở thành tài sản của du lịch.