Để không gian văn hóa trở thành điểm đến

VHO - Trong bức tranh du lịch Việt Nam, lễ hội từ lâu không chỉ là sinh hoạt văn hóa - tín ngưỡng của cộng đồng mà còn có thể trở thành một sản phẩm du lịch giàu sức hấp dẫn. Nếu được tổ chức bài bản, khai thác đúng giá trị và gắn với nhu cầu trải nghiệm của du khách, mỗi lễ hội có thể tạo ra một “lý do để đến”, kéo dài thời gian lưu trú, kích thích chi tiêu và góp phần quảng bá hình ảnh địa phương.

Khác với những sản phẩm du lịch có thể sao chép, lễ hội thường mang dấu ấn riêng của từng địa phương. Một lễ hội có thể tạo nên hình ảnh nhận diện cho cả một điểm đến nếu được tổ chức và truyền thông tốt. Du khách không chỉ đến để xem lễ hội diễn ra mà còn muốn hiểu câu chuyện phía sau lễ hội, tham gia các hoạt động, thưởng thức món ăn địa phương, mua sản phẩm đặc trưng và khám phá cảnh quan, di tích, đời sống của người dân.

Nhìn từ góc độ này, “lấy lễ hội làm sản phẩm du lịch” cần được hiểu theo nghĩa rộng: Lễ hội là hạt nhân, còn xung quanh nó hình thành chuỗi sản phẩm và dịch vụ phục vụ du khách. Một mô hình như vậy đang được thể hiện khá rõ qua Lễ hội Thành Tuyên. Từ một hoạt động văn hóa địa phương, lễ hội đã tạo nên hình ảnh những mô hình đèn Trung thu khổng lồ, nhiều màu sắc, trở thành điểm nhấn nhận diện của tỉnh Tuyên Quang vào mỗi mùa Trung thu.

Một trong những giá trị nổi bật của Lễ hội Thành Tuyên là vai trò của cộng đồng. Những mô hình đèn không chỉ là sản phẩm trang trí phục vụ một chương trình du lịch mà còn là kết quả của quá trình sáng tạo, đóng góp và tham gia của người dân. Điều này cho thấy một nguyên tắc quan trọng khi khai thác lễ hội phục vụ du lịch đó là cộng đồng địa phương không nên chỉ đứng ngoài phục vụ du khách mà cần được tham gia vào quá trình tạo nên sản phẩm.

Từ Thành Tuyên, có thể hình dung một chuỗi sản phẩm hoàn chỉnh hơn: Du khách đến Tuyên Quang vào dịp lễ hội, tham quan các mô hình đèn, tìm hiểu lịch sử và văn hóa địa phương, thưởng thức ẩm thực, khám phá các điểm đến trong tỉnh, mua đặc sản và nghỉ lại qua đêm. Khi đó, lễ hội không còn là một sự kiện diễn ra trong vài giờ mà trở thành “đầu tàu” kéo theo nhiều dịch vụ du lịch khác.

Nếu Thành Tuyên cho thấy sức hấp dẫn của một lễ hội được cộng đồng sáng tạo thành hình ảnh nhận diện, thì Lễ hội chọi trâu Đồ Sơn, Hải Phòng lại là ví dụ tiêu biểu về việc một lễ hội truyền thống có thể gắn chặt với bản sắc địa phương và trở thành một phần của thương hiệu điểm đến.

Sức hút của lễ hội đến từ tính đặc thù. Hình ảnh những “ông trâu” được chăm sóc, huấn luyện và tham gia hội chọi đã tạo nên một sản phẩm văn hóa khác biệt. Với du khách, đây không đơn thuần là một cuộc thi mà còn là cơ hội tìm hiểu một phong tục có lịch sử lâu đời, khám phá văn hóa địa phương và trải nghiệm không khí lễ hội của một vùng đất biển.

Từ góc độ du lịch, giá trị của Lễ hội chọi trâu Đồ Sơn nằm ở câu chuyện văn hóa phía sau sự kiện. Nếu chỉ tập trung vào phần hội, nguy cơ thương mại hóa hoặc làm nghèo ý nghĩa văn hóa có thể xuất hiện. Ngược lại, khi du khách được tiếp cận đầy đủ hơn với nguồn gốc, nghi lễ, không gian văn hóa và đời sống cộng đồng, lễ hội có thể trở thành một sản phẩm du lịch có chiều sâu.

Không chỉ sản phẩm “bán” trong ngày hội

Thực tế cho thấy, để lễ hội thực sự trở thành sản phẩm du lịch, khâu tổ chức sự kiện chỉ là một phần. Điều quyết định nằm ở khả năng xây dựng hệ sinh thái dịch vụ xung quanh. Trước hết là câu chuyện truyền thông. Một lễ hội muốn thu hút khách ngoài địa phương cần có câu chuyện rõ ràng, hình ảnh đặc trưng và lịch tổ chức ổn định để du khách có thể chủ động lên kế hoạch.

Tiếp đó là khả năng kết nối với các sản phẩm khác. Với Tuyên Quang, mùa lễ hội có thể gắn với các hành trình khám phá lịch sử, văn hóa, sinh thái và ẩm thực của địa phương. Với Đồ Sơn, lễ hội có thể trở thành một điểm nhấn trong hành trình khám phá Hải Phòng, kết hợp với biển, ẩm thực, di tích và các sản phẩm đô thị.

Một yếu tố khác là chất lượng dịch vụ. Lễ hội có thể thu hút hàng nghìn, thậm chí hàng chục nghìn người, nhưng nếu giao thông, vệ sinh môi trường, giá cả, lưu trú, an ninh và thông tin du lịch không được chuẩn bị tương xứng, trải nghiệm của du khách sẽ bị ảnh hưởng.

Đặc biệt, cần có cơ chế để người dân được hưởng lợi từ hoạt động du lịch. Khi lợi ích kinh tế gắn với việc bảo tồn lễ hội, cộng đồng sẽ có thêm động lực gìn giữ các giá trị truyền thống. Ngược lại, nếu du lịch chỉ tạo ra áp lực lên đời sống mà người dân không nhận được lợi ích tương xứng, tính bền vững của sản phẩm sẽ bị đặt trước nhiều thách thức.

Điểm chung từ Thành Tuyên và Đồ Sơn là lễ hội chỉ có thể trở thành sản phẩm du lịch lâu dài khi yếu tố văn hóa được đặt ở vị trí trung tâm. Du lịch có thể tạo thêm nguồn lực cho lễ hội, mở rộng không gian quảng bá và đưa những giá trị văn hóa đến với công chúng rộng hơn. Nhưng quá trình này cũng đòi hỏi giới hạn nhất định. Không phải mọi yếu tố của lễ hội đều cần được “sân khấu hóa”, thương mại hóa hay thay đổi để phục vụ du khách.

Một lễ hội hấp dẫn chính bởi nó là lễ hội của cộng đồng. Nếu đánh mất tính chân thực, sản phẩm du lịch có thể trở nên giống với nhiều sự kiện khác và mất đi lợi thế khác biệt. Vì vậy, bài toán đặt ra cho các địa phương là tìm được điểm cân bằng giữa bảo tồn và khai thác. Cần xác định rõ giá trị cốt lõi nào phải được gìn giữ, yếu tố nào có thể sáng tạo thêm và những hoạt động dịch vụ nào có thể phát triển xung quanh.

Để lấy lễ hội làm sản phẩm du lịch, không nên được hiểu là biến văn hóa thành hàng hóa đơn thuần. Đó là quá trình tổ chức lại các giá trị văn hóa thành những trải nghiệm có chất lượng, để du khách được khám phá, cộng đồng được hưởng lợi và bản sắc địa phương được tiếp tục gìn giữ. Khi làm được điều đó, mỗi mùa lễ hội không chỉ tạo ra dòng khách nhất thời mà còn có thể góp phần xây dựng thương hiệu điểm đến một cách bền vững.