Bánh lá răng bừa “tiến vua” xứ Thanh

VHO - Không chỉ là món quà quê dân dã, bánh lá răng bừa Xuân Lập (xã Xuân Lập, tỉnh Thanh Hóa) còn mang trong mình câu chuyện lịch sử gắn với vua Lê Đại Hành và lễ tịch điền.

Trải qua hàng trăm năm, chiếc bánh hình răng bừa vẫn giữ nguyên hương vị truyền thống, trở thành sản vật đặc trưng của vùng đất phát tích vương triều Tiền Lê.

Dấu tích lịch sử trong chiếc bánh quê

Trong kho tàng ẩm thực xứ Thanh, bên cạnh những đặc sản quen thuộc như nem chua, chả tôm, bánh cuốn, bánh gai…, bánh lá răng bừa là món bánh mang đậm dấu ấn vùng miền và chiều sâu văn hóa.

Món bánh này được làm ở nhiều địa phương trong tỉnh, song nổi tiếng hơn cả vẫn là vùng đất Xuân Lập, quê hương vua Lê Đại Hành, người sáng lập vương triều Tiền Lê.

Theo các nguồn sử liệu, lễ tịch điền do vua Lê Đại Hành khởi xướng vào năm 987 nhằm khuyến khích sản xuất nông nghiệp, cầu cho mưa thuận gió hòa, mùa màng bội thu.

Sách Đại Việt sử ký toàn thư của Ngô Sĩ Liên ghi chép: “Đinh Hợi, năm thứ 8 (niên hiệu Thiên Phúc), mùa xuân, vua bắt đầu cày ruộng ở núi Đọi được một chĩnh nhỏ vàng, lại cày ở núi Bàn Hải được một chĩnh nhỏ bạc, vì thế đặt tên là ruộng kim ngân”.

Từ sự kiện ấy, lễ tịch điền dần trở thành nghi lễ mang ý nghĩa biểu trưng cho tinh thần trọng nông, gắn bó với ruộng đồng của cư dân Đại Việt.

Để tưởng nhớ công lao của nhà vua, người dân Xuân Lập đã làm nên một loại bánh có hình dáng giống chiếc răng bừa, nông cụ gắn liền với việc cày cấy từ những nguyên liệu quen thuộc, gần gũi của đời sống nông nghiệp: gạo tẻ, thịt lợn, hành khô, nước mắm, hạt tiêu… dâng lên vua trong các dịp lễ Tết.

Chính vì thế, bánh lá răng bừa Xuân Lập không chỉ là món ăn, mà còn mang ý nghĩa biểu tượng của nền văn minh lúa nước, kết tinh trong đó là lòng biết ơn với bậc minh quân và ước vọng no đủ của người dân quê lúa.

Trải qua bao biến thiên lịch sử, chiếc bánh mộc mạc ấy vẫn hiện diện trong mâm cỗ ngày lễ, trong bữa cơm sum họp của người dân xứ Thanh, như một sợi dây kết nối quá khứ với hiện tại.

Giữ nghề truyền thống giữa nhịp sống hiện đại

Tuy nguyên liệu đơn giản, song quy trình làm bánh lá răng bừa lại khá công phu, đòi hỏi người làm bánh phải khéo léo, kiên nhẫn và giàu kinh nghiệm.

Gạo tẻ, thường là giống gạo 13/2 trồng trên chính đồng đất Xuân Lập, được lựa chọn kỹ, xay xát cẩn thận, vo sạch rồi ngâm trong nước khoảng 4–5 giờ trước khi đem xay nhuyễn.

Bột gạo sau đó được cho vào nồi, đặt lên bếp lửa nhỏ và quấy đều tay liên tục cho đến khi sánh mịn, không vón cục. Đây là công đoạn quyết định độ dẻo, mềm của bánh khi hấp chín.

Khi bột đạt độ “ráo”, người thợ mới chuyển sang công đoạn gói bánh. Bánh được gói bằng lá chuối đã rửa sạch, hong khô và hơ qua lửa để lá mềm, dẻo, dễ cuốn. Đây cũng là điểm khác biệt so với bánh răng bừa ở một số địa phương khác vốn gói bằng lá dong.

Phần nhân bánh gồm thịt lợn băm nhỏ, hành khô phi thơm với nước mắm và rắc thêm chút hạt tiêu. Khác với nhiều nơi cho thêm mộc nhĩ, bánh răng bừa Xuân Lập chỉ sử dụng nhân thịt và hành khô, tạo nên hương vị mộc mạc nhưng đậm đà, giữ được vị ngọt tự nhiên của thịt và mùi thơm của gạo mới.

Những ngày giáp Tết, không khí làng Trung Lập, trung tâm của nghề làm bánh răng bừa Xuân Lập trở nên nhộn nhịp hơn bao giờ hết. Khắp làng trên xóm dưới, lò bánh nào cũng đỏ lửa từ sáng sớm.

Người lau lá, người phết bột, người dồn nhân, người buộc bánh… tất cả tạo nên nhịp lao động rộn ràng, gợi nhớ hình ảnh làng quê truyền thống trong những ngày chuẩn bị đón năm mới.

Tại cơ sở sản xuất của chị Đỗ Thị Thương (thôn Trung Lập 2), cùng bốn lao động khác, chị luôn tay xoay lá, gói bánh để kịp các đơn hàng phục vụ thực khách trong và ngoài tỉnh. Chị cho biết nghề làm bánh đã gắn bó với gia đình suốt bốn thế hệ.

“Quan trọng nhất là khâu pha bột. Một cân gạo pha với ba cân nước, cho thêm chút muối để vừa ăn, quấy đều tay trên lửa nhỏ để bột không bị vón. Khi gói phải xoay nhẹ cho bánh tròn đều, nhân cuộn gọn bên trong. Hấp hoặc luộc khoảng 30–35 phút là bánh chín. Bánh ngon nhất là ăn khi còn nóng, chấm nước mắm có chút ớt hoặc hạt tiêu”, chị Thương chia sẻ.

Vào dịp Tết, mỗi ngày gia đình chị làm khoảng 1.000 chiếc bánh để cung ứng ra thị trường, với giá bán bình quân khoảng 3.000 đồng/chiếc.

Bánh răng bừa Xuân Lập hiện được tiêu thụ rộng rãi tại nhiều tỉnh, thành phố như Hà Nội, Hải Phòng, Quảng Ninh… và các địa phương trong tỉnh Thanh Hóa.

Theo ông Nguyễn Đình Tình, cán bộ phụ trách lĩnh vực văn hóa xã Xuân Lập, hiện toàn xã có hơn 60 cơ sở sản xuất bánh răng bừa, góp phần giải quyết việc làm, nâng cao thu nhập cho người dân địa phương.

Làng nghề Trung Lập được công nhận là làng nghề truyền thống từ năm 2015; sản phẩm “Bánh lá răng bừa Xuân Lập” được chứng nhận OCOP vào năm 2020.

“Để phát triển nghề truyền thống theo hướng bền vững, địa phương đang tập trung quy hoạch vùng trồng lúa và vùng trồng chuối làm nguyên liệu; tăng cường truy xuất nguồn gốc thực phẩm, kiểm soát chất lượng sản phẩm; đồng thời hỗ trợ xây dựng và quảng bá thương hiệu Bánh lá răng bừa Xuân Lập”, ông Tình cho biết thêm.