Vì sao gọi tháng Chạp là tháng củ mật?

VHO - Tháng Chạp (tháng 12 âm lịch) thường được dân gian gọi là “tháng củ mật”, gắn liền với những lời nhắc nhở về đề phòng trộm cướp. Bài viết tìm hiểu nguồn gốc dân gian của cụm từ đặc biệt này và ý nghĩa cảnh tỉnh, giáo dục ý thức cộng đồng trong đời sống hiện đại, từ góc nhìn văn hoá thuần tuý.

Nguồn gốc dân gian của cách gọi “tháng củ mật”

Cụm từ “tháng củ mật” đã tồn tại rất lâu trong kho tàng thành ngữ, tục ngữ Việt Nam. Nhiều học giả và các tư liệu dân gian lí giải rằng, “củ mật” vốn là một từ Hán Việt cổ. Trong đó, “củ” (có sách ghi là “có”) có nghĩa là “việc”, “sự việc”; còn “mật” ở đây không phải là mật ong hay mật mía, mà mang nghĩa là “kín đáo”, “bí mật”, “khó lường”. Ghép lại, “củ mật” có thể hiểu là “những việc kín đáo, khó lường”, ám chỉ những hành vi trộm cắp, gian lận thường lén lút, khó phòng bị.

Tháng Chạp là tháng cuối cùng của năm, thời điểm giao thoa giữa năm cũ và năm mới. Xét về mặt xã hội nông nghiệp xưa, đây là lúc mùa màng đã thu hoạch xong, người dân có chút của ăn của để, tiền bạc tích luỹ cho dịp Tết nguyên đán sắp đến. Chính sự dư dả tương đối này, cộng với tâm lí “no ấm” cuối năm, lại vô tình trở thành mục tiêu cho những kẻ bất lương.

Mặt khác, tháng Chạp thường có những ngày rét mướt, đêm dài ngày ngắn, tạo điều kiện thuận lợi về thời tiết cho các hành vi phạm pháp lén lút diễn ra. Từ thực tế đó, ông cha ta đã đúc kết thành kinh nghiệm, gọi tháng này là “tháng củ mật” như một lời cảnh báo tự nhiên, thiết thực cho cộng đồng.

Ý nghĩa cảnh tỉnh trong đời sống thực tại

Vượt lên trên cách hiểu đơn thuần về mặt ngữ nghĩa, cụm từ “tháng củ mật” chứa đựng một bài học sâu sắc về ý thức phòng ngừa, bảo vệ tài sản và an ninh trật tự. Nó không mang màu sắc mê tín, dị đoan về một điều gì đó xui xẻo, mà là một nhận định rất thực tế, xuất phát từ sự quan sát xã hội tinh tế của người xưa.

Trong đời sống ngày nay, dù an ninh đã được đảm bảo hơn rất nhiều, nhưng “tháng củ mật” vẫn là thời điểm được các lực lượng chức năng và cộng đồng đặc biệt chú trọng trong công tác phòng chống trộm cắp, bảo vệ an toàn tài sản cho nhân dân. Nó trở thành một khái niệm văn hoá, một “lời nhắc lịch” hàng năm, giúp nâng cao tinh thần cảnh giác của mỗi cá nhân và gia đình.

Hơn thế nữa, “tháng củ mật” còn mang ý nghĩa giáo dục về lòng tin và sự cảnh giác. Ông cha ta nhắc nhở con cháu không chỉ đề phòng kẻ xấu bên ngoài, mà còn phải quản lí tốt công việc nội bộ, giữ gìn tài sản chung, sống có trách nhiệm với cộng đồng. Đó là nét đẹp trong văn hoá ứng xử và sinh hoạt của người Việt, thể hiện tinh thần tự lực, tự cường, biết lo xa và đoàn kết để cùng nhau vượt qua những rủi ro.

Như vậy, việc gọi tháng Chạp là “tháng củ mật” là sự đúc kết của trí tuệ dân gian, một cách ứng xử văn hoá thông minh trước những quy luật xã hội. Nó không làm cho con người ta trở nên hoang mang, sợ hãi, mà ngược lại, trang bị cho mỗi người thái độ chủ động, sống có ý thức, biết bảo vệ bản thân, gia đình và tài sản làm ra.

Giữ gìn, hiểu đúng và làm theo những kinh nghiệm quý báu như vậy chính là cách chúng ta bảo tồn và phát huy bản sắc văn hoá dân tộc trong thời đại mới.