“Thầy bói” AI có thật sự là chỗ dựa tinh thần?

VHO - Sự ra đời của AI tạo sinh khiến các hình thức bói toán như tử vi, tarot, chiêm tinh… là cách thức giải tỏa căng thẳng, là chỗ dựa tinh thần của nhiều người, trong đó có các bạn trẻ. Thầy bói” AI có thật sự là chỗ dựa tinh thần?

Tại Việt Nam, khi lướt mạng xã hội, không khó để bắt gặp quảng cáo về các ứng dụng, trang web xem bói bằng AI. Theo số liệu từ công cụ Google Trends, các từ khóa như xem bói AI, xem tử vi AI, xem tarot AI có lượng tìm kiếm tăng gấp nhiều lần trong 5 năm vừa qua.

Ngoài hình thức xem trên các ứng dụng, web chuyên về xem bói bằng AI, nhiều người cũng sử dụng các chatbot AI như Gemini, Claude, ChatGPT vì sự tiện dụng.

Nguyễn Vũ Kim Ngọc (18 tuổi, Vũng Tàu) cho biết: “Mình có trải nghiệm với cả hai loại hình này. Mình từng coi tử vi qua app, nhưng đại đa số mình vẫn xem bói bằng Chat GPT. Mình trò chuyện với Chat GPT khá nhiều nên nó có cách lý giải phù hợp với mình”.

Chu Quỳnh Anh (18 tuổi, Phú Thọ) cho biết bạn thường xuyên xem bói bằng AI trong những thời điểm căng thẳng như ôn thi đại học, hoặc có vấn đề về chuyện tình cảm. 

“AI thường thuận theo ý của mình nên mình cứ tin hết thôi. Cái gì hay, cái gì tốt thì mình tin, không hay, không tốt thì mình không tin”, Quỳnh Anh nói.

Theo ông Nguyễn Mạnh Cường, Trung tâm Tâm lý và Phát triển Con người NHC Việt Nam, không chỉ các bạn trẻ, cả người ở độ tuổi trung niên cũng có thể thường xuyên xem bói bằng AI. 

Người ở độ tuổi trung niên cũng có các vấn đề họ quan tâm và họ quan tâm “việc đó không khác gì với nhu cầu của các bạn trẻ, đều là nhu cầu”.

Nguyên nhân lựa chọn AI để xem bói có thể dựa trên khía cạnh như: tính tiện lợi và chi phí thấp; cảm giác an toàn về quyền riêng tư và tính khách quan. 

Chuyên gia Nguyễn Mạnh Cường chia sẻ: “Các bạn trẻ nằm trong cuộc đua của thế hệ, người trung niên lại đua trong cuộc đua của sự ổn định. 

Những cuộc đua như vậy khiến sự lo lắng, bất định về tương lai càng nhiều. Tổng hợp thông tin xấu để trở thành sự bất định quá mức. Não bộ không xử lý được và họ lại phải dựa vào cái sự nhanh của AI”.

Theo vị chuyên gia này, khi gặp một vấn đề, bản thân một người hoàn toàn có khả năng giải quyết nhưng cần thời gian dài hơn. 

Tuy nhiên, tốc độ vận hành của xã hội ngày càng nhanh, dẫn tới xu hướng hành vi và thói quen chọn một cách thức giải quyết nhanh hơn và bất định hơn là xem bói bằng AI.

Một nghiên cứu đăng tải trên Proceedings of the ACM on Human-Computer Interaction vào tháng 10 năm nay chỉ ra rằng mức độ tin tưởng vào AI trực tiếp phụ thuộc vào mục đích của người dùng.

 Với nhóm người dùng chủ yếu xem bói bằng AI như một cách giải trí nhẹ nhàng, kết quả thường không được quá xem trọng.

Nhóm sử dụng AI để tham khảo cho các quyết định lớn lại tỏ ra thận trọng và có xu hướng sử dụng kết quả bói toán để củng cố tự tin sau khi đã đưa ra quyết định. 

Tuy nhiên, nghiên cứu cũng cảnh báo nguy cơ về AI tạo sinh không có cơ chế từ chối có trách nhiệm.

Cụ thể, khi bói toán về các tình huống nhạy cảm như: Có nên phẫu thuật không? Tôi và người này có hợp nhau không?..., kết quả có thể dẫn đến ảnh hưởng tiêu cực nghiêm trọng đối với tâm lý người xem.

Thậm chí phát sinh những hành vi không dựa trên căn cứ khoa học.Đáng chú ý, với nhóm tìm kiếm sự an ủi tâm lý từ việc xem bói bằng AI, họ xuất hiện hành vi liên tục đặt lại câu hỏi và điều chỉnh câu lệnh cho đến khi nhận được kết quả tích cực, vừa ý.

 “Lúc nào mình cũng hỏi là có chắc không, xem lại đi,... vặn theo hướng đúng mình muốn thì mình mới tin”, Quỳnh Anh chia sẻ.

Quỳnh Anh cho biết, những chia sẻ của AI thường không cụ thể, do đó mức độ chính xác không đồng nhất.

Khi tâm lý hơi bất ổn thì lệ thuộc một phần vào AI. Cụ thể, khi không tìm được lời giải ở bản thân hoặc người xung quanh, Quỳnh Anh sẽ coi AI như một “thông điệp vũ trụ”.

Nhận xét về vấn đề này, chuyên gia tâm lý Nguyễn Mạnh Cường cho rằng việc quá phụ thuộc vào tốc độ phản hồi của AI có thể khiến con người đánh mất năng lực tự giải quyết vấn đề, bởi não bộ cần thời gian để tổng hợp thông tin, hình thành liên kết thần kinh và củng cố kiến thức.

 Một hành vi được lặp đi lặp lại trong thời gian dài có thể dần trở thành thói quen.

“Khi liên tục sử dụng AI để tìm kiếm câu trả lời nhanh chóng, chúng ta có nguy cơ hình thành thói quen phụ thuộc vào công cụ này, thay vì tự tư duy và giải quyết vấn đề”, Ông Nguyễn Mạnh Cường nhấn mạnh.

Bên cạnh đó, chuyên gia này cũng cảnh báo việc quá phụ thuộc vào AI có thể khiến con người dần thu hẹp khả năng tiếp nhận những góc nhìn đa chiều. 

Khi quá tin tưởng vào câu trả lời của AI, mỗi người dễ đề cao quan điểm cá nhân, ngại tiếp nhận phản biện và có xu hướng phản ứng tiêu cực trước những ý kiến trái chiều.

Điều này không chỉ ảnh hưởng đến khả năng kiểm soát cảm xúc mà còn làm suy giảm sự kết nối, thấu hiểu giữa con người với con người.

Do đó, để hạn chế sự phụ thuộc vào AI, mỗi người cần nhận diện rõ nhu cầu của bản thân khi sử dụng công cụ này, đồng thời tỉnh táo trước những câu trả lời mang tính cá nhân hóa. 

AI có thể mang lại cảm giác được đồng cảm và an toàn, nhưng điều đó không đồng nghĩa với việc những thông tin được cung cấp hoàn toàn chính xác.

“Thay vì liên tục tìm kiếm lời giải cho tương lai, mỗi người cần nhìn lại nguyên nhân thực sự của vấn đề. 

Bởi nhiều khi, câu trả lời cho những điều chưa biết không nằm ở việc tiếp tục hỏi AI, mà ở chính những trải nghiệm và thực tế mà chúng ta chưa sẵn sàng đối diện”, chuyên gia Nguyễn Mạnh Cường chia sẻ.