“Thanh xuân gửi lại” tái hiện ký ức một thế hệ cán bộ đi B

VHO - Nhân kỷ niệm 79 năm Ngày Thương binh - Liệt sĩ (27.7.1947 - 27.7.2026), Cục Văn thư và Lưu trữ nhà nước (Bộ Nội vụ) tổ chức trưng bày tài liệu lưu trữ và kỷ vật của cán bộ đi B với chủ đề "Thanh xuân gửi lại". Trưng bày diễn ra từ 9 giờ ngày 17.7 đến hết ngày 2.9 tại trụ sở Cục Văn thư và Lưu trữ nhà nước (12 Đào Tấn, phường Giảng Võ, Hà Nội).

Hơn 72.000 hồ sơ, kỷ vật cán bộ đi B

Hơn 72.000 hồ sơ và kỷ vật của cán bộ đi B hiện đang được lưu giữ tại Trung tâm Lưu trữ quốc gia III (Cục Văn thư và Lưu trữ nhà nước, Bộ Nội vụ), trở thành nguồn tư liệu đặc biệt quý giá phục vụ nghiên cứu lịch sử, đồng thời góp phần xác minh thông tin, giải quyết chế độ chính sách đối với người có công và kết nối những kỷ vật chiến tranh trở về với thân nhân sau hơn nửa thế kỷ.

Trong cuộc kháng chiến chống Mỹ, cứu nước, hàng vạn cán bộ đi B đã rời miền Bắc, vượt Trường Sơn vào miền Nam công tác và chiến đấu theo yêu cầu của cách mạng.

Đây là lực lượng cán bộ dân sự gồm đảng viên, trí thức, văn nghệ sĩ, chuyên gia, công nhân kỹ thuật và nhiều cán bộ, đồng bào miền Nam từng tập kết ra Bắc sau Hiệp định Giơnevơ năm 1954. Trước ngày lên đường, để bảo đảm tuyệt đối bí mật, họ gửi lại toàn bộ hồ sơ cá nhân, giấy tờ tùy thân và kỷ vật tại Ủy ban Thống nhất của Chính phủ.

Hiện khối tư liệu gồm hơn 72.000 hồ sơ, kỷ vật của cán bộ đi B thuộc 89 tỉnh, thành phố theo địa giới hành chính giai đoạn 1945-1975 đang được bảo quản tại Trung tâm Lưu trữ quốc gia III.

Đây là một trong những khối tài liệu lưu trữ quốc gia có giá trị đặc biệt, bao gồm hồ sơ cán bộ, đơn tình nguyện, thư từ, nhật ký, ảnh gia đình, thẻ Đảng, sổ Đoàn, huân chương, huy chương, giấy khen, bằng khen cùng nhiều giấy tờ và tài sản cá nhân khác.

Theo Cục Văn thư và Lưu trữ nhà nước, mỗi hồ sơ, kỷ vật không chỉ là chứng tích lịch sử của một thời kỳ kháng chiến mà còn lưu giữ ký ức, tình cảm và dấu ấn cuộc đời của những người đã dành trọn tuổi thanh xuân cho sự nghiệp giải phóng dân tộc.

Những năm qua, Cục Văn thư và Lưu trữ nhà nước đã đẩy mạnh số hóa toàn bộ khối hồ sơ cán bộ đi B, xây dựng cơ sở dữ liệu và hệ thống tra cứu trực tuyến, đồng thời phối hợp với các địa phương rà soát, chuyển giao danh mục và bản sao hồ sơ để phục vụ xác minh thân nhân, giải quyết chế độ, chính sách đối với người có công.

Đối với các kỷ vật gốc, do yêu cầu xác minh chính xác chủ sở hữu hoặc thân nhân hợp pháp, đến nay Trung tâm Lưu trữ quốc gia III đã trực tiếp trao trả kỷ vật cho 65 trường hợp; đồng thời phối hợp trao trả vàng và kỷ vật cho 150 cán bộ đi B và thân nhân tại các hội nghị tri ân người có công trên toàn quốc cũng như các hoạt động nhân Ngày Thương binh - Liệt sĩ hằng năm.

Đặc biệt, trong quá trình triển khai "Chiến dịch 500 ngày đêm đẩy mạnh thực hiện tìm kiếm, quy tập và xác định danh tính hài cốt liệt sĩ", Cục Văn thư và Lưu trữ nhà nước đã phối hợp với các bộ, ngành, địa phương khai thác và cung cấp nhiều hồ sơ, tài liệu lưu trữ phục vụ xác minh thông tin liệt sĩ, tìm kiếm thân nhân, đồng thời kết nối, trao trả hồ sơ, kỷ vật cho gia đình người có công.

Tuy nhiên, sau hơn nửa thế kỷ, hành trình đưa những hồ sơ, kỷ vật trở về với chủ nhân và gia đình vẫn còn nhiều khó khăn. Nhiều cán bộ đi B đã hy sinh hoặc qua đời sau chiến tranh; thông tin về thân nhân, nơi cư trú thay đổi theo thời gian, cùng với sự điều chỉnh địa giới hành chính qua nhiều giai đoạn khiến công tác xác minh gặp không ít trở ngại.

Tiếp nối hành trình tri ân

Đáng chú ý, đến nay vẫn còn nhiều gia đình, con cháu của cán bộ đi B chưa biết rằng hồ sơ và kỷ vật của người thân vẫn đang được lưu giữ cẩn trọng tại Trung tâm Lưu trữ quốc gia III. 

Bởi vậy, "Thanh xuân gửi lại" không chỉ là một sự kiện chuyên môn về lưu trữ mà còn là lời tri ân sâu sắc đối với thế hệ cán bộ đã hiến dâng tuổi trẻ cho sự nghiệp đấu tranh giải phóng dân tộc, đồng thời khẳng định giá trị của tài liệu lưu trữ trong gìn giữ ký ức lịch sử và thực hiện công tác đền ơn đáp nghĩa.

Không gian trưng bày gồm ba nội dung chính. Phần "Ký ức đi B" giới thiệu hơn 100 tài liệu, hình ảnh và kỷ vật gốc quý giá, đưa công chúng trở về những năm tháng kháng chiến chống Mỹ qua các lá đơn tình nguyện, nhật ký, thư từ, ảnh gia đình và nhiều kỷ vật được cán bộ đi B mang theo hoặc gửi lại trước ngày lên đường.

Ngoài khối tài liệu đang được bảo quản tại Trung tâm Lưu trữ quốc gia III và nguồn tư liệu do các gia đình, cá nhân hiến tặng, trưng bày còn giới thiệu một số tài liệu, hình ảnh tiêu biểu khai thác từ Trung tâm Việt Nam và Lưu trữ, Đại học Công nghệ Texas (Hoa Kỳ), góp phần bổ sung góc nhìn đa chiều về cuộc kháng chiến chống Mỹ, cứu nước.

Đáng chú ý, nhiều hồ sơ và kỷ vật của các văn nghệ sĩ, trí thức nổi tiếng từng tham gia đi B được giới thiệu như Nguyễn Khoa Điềm, Nguyễn Quang Sáng, Phan Huỳnh Điểu, Đặng Thùy Trâm, Ca Lê Hiến (Lê Anh Xuân), Dương Thị Xuân Quý... Qua đó tái hiện những cống hiến, hy sinh và lý tưởng cách mạng của một thế hệ đã dành trọn thanh xuân cho Tổ quốc.

Phần trưng bày "Kết quả bước đầu của Chiến dịch 500 ngày đêm" giới thiệu những thành quả ban đầu trong công tác tìm kiếm, quy tập, xác định danh tính hài cốt liệt sĩ còn thiếu thông tin, đồng thời làm rõ vai trò của tài liệu lưu trữ trong việc xác minh thông tin, tìm kiếm thân nhân và thực hiện chính sách đối với người có công.

Thông qua việc khai thác, đối chiếu và kết nối các nguồn tài liệu lưu trữ, Cục Văn thư và Lưu trữ nhà nước đã phối hợp với các cơ quan chức năng xác minh thông tin liệt sĩ, trao trả nhiều kỷ vật cho thân nhân, góp phần đưa những ký ức lịch sử trở về với gia đình và cộng đồng.

Bên cạnh đó, khách tham quan có thể trực tiếp tra cứu hồ sơ cán bộ đi B đang được lưu giữ tại Trung tâm Lưu trữ quốc gia III thông qua hệ thống tra cứu điện tử. Hoạt động này tạo điều kiện thuận lợi cho thân nhân liệt sĩ, người có công và các nhà nghiên cứu tiếp cận tài liệu phục vụ giải quyết chế độ, tìm kiếm thông tin cũng như nghiên cứu lịch sử, đồng thời cho thấy hiệu quả của chuyển đổi số trong phát huy giá trị tài liệu lưu trữ.

Với những tài liệu, hồ sơ và kỷ vật chân thực, "Thanh xuân gửi lại" không chỉ tái hiện một phần ký ức của dân tộc mà còn góp phần giáo dục truyền thống yêu nước, bồi đắp đạo lý "Uống nước nhớ nguồn", "Đền ơn đáp nghĩa", lan tỏa những giá trị nhân văn của công tác lưu trữ trong đời sống hôm nay.