Ranh giới giữa nhân văn và bảo vệ trẻ em

VHO - Dự thảo Luật Hiến, lấy, ghép mô, bộ phận cơ thể người và hiến, lấy xác (sửa đổi) bổ sung quy định người dưới 18 tuổi được đăng ký hiến mô, bộ phận cơ thể, đang thu hút sự quan tâm của dư luận với nhiều ý kiến trái chiều. Bên cạnh sự đồng tình, không ít người bày tỏ lo ngại về khả năng nhận thức, quyền tự quyết và nguy cơ trẻ em bị lợi dụng.

 Làm thế nào để chính sách vừa phát huy giá trị nhân đạo, vừa bảo vệ tốt nhất quyền và lợi ích của trẻ em là vấn đề cần được cân nhắc thấu đáo.

Nghiêm cấm lấy tạng của người dưới 18 tuổi đang sống

Theo Dự thảo Luật đề xuất bổ sung người đăng ký hiến là người dưới 18 tuổi và phải được sự đồng ý bằng văn bản người đại diện của người hiến. Việc đăng ký nguyện vọng hiến không đồng nghĩa với việc đủ điều kiện hiến và có thể thay đổi, hủy đăng ký bất cứ lúc nào.

Đối với người dưới 18 tuổi, dự thảo Luật phân biệt rõ việc hiến khi còn sống và hiến sau khi qua đời là hai trường hợp khác nhau về bản chất. Khi còn sống, người từ đủ 15 tuổi đến dưới 18 tuổi chỉ được hiến mô tái sinh như tế bào gốc tạo máu (không phải máu và các thành phần máu) để điều trị cho người thân khi không có người hiến trưởng thành phù hợp. Người dưới 15 tuổi chỉ được hiến cho cha, mẹ, anh, chị, em ruột khi không có người hiến khác phù hợp. Trẻ phải đủ sức khỏe, được tư vấn độc lập, có sự đồng ý của cả trẻ và cha mẹ hoặc người giám hộ. Sau khi qua đời, việc lấy mô, bộ phận cơ thể chỉ đặt ra khi trẻ đã được Hội đồng chuyên môn độc lập xác định chết não hoặc chết tuần hoàn, đã đăng ký hoặc có nguyện vọng hiến trước khi qua đời và được cha mẹ hoặc người giám hộ đồng ý.

Bảo vệ đề xuất này, Bộ trưởng Bộ Y tế Đào Hồng Lan cho biết, Dự thảo Luật tiếp tục nghiêm cấm lấy thận, gan, tim, phổi hay bất kỳ bộ phận cơ thể lành nào của người dưới 18 tuổi đang sống. “Với nguyên tắc xuyên suốt là bảo đảm lợi ích tốt nhất của trẻ em, dự thảo Luật hướng tới tạo thêm cơ hội cứu chữa cho trẻ mắc bệnh hiểm nghèo, nhất là các trường hợp cần mô, bộ phận cơ thể có kích thước, đặc điểm giải phẫu phù hợp mà nguồn hiến từ người trưởng thành khó đáp ứng.

Đồng thời, quy định này tôn trọng nguyện vọng hiến tặng của người dưới 18 tuổi và gia đình, kể cả mong muốn hiến tặng sau khi qua đời để sự sống được tiếp nối ở những người bệnh khác. Dự thảo không khuyến khích hiến tặng ở trẻ em mà nhằm thiết lập khung pháp lý chặt chẽ, bảo đảm an toàn và quyền lợi của trẻ, tạo cơ sở xem xét các trường hợp hiến tặng phù hợp mà Luật hiện hành chưa quy định”, bà Đào Hồng Lan nhấn mạnh.

Tuy nhiên, hiện nay đề xuất này đang vấp phải phản ứng gay gắt của dư luận, nhiều ý kiến bày tỏ phản đối bởi lo ngại, trẻ ở độ tuổi nào có đủ khả năng nhận thức để bày tỏ nguyện vọng hiến mô, tạng? Làm thế nào xác định nguyện vọng đó thực sự tự nguyện?

Lấy ý kiến trẻ em như thế nào cho minh bạch?

Về vấn đề này, tại cuộc họp báo thông tin về các quy định của dự thảo Luật mới đây, ông Đặng Hoa Nam, Phó Chủ tịch Hội Bảo vệ quyền trẻ em Việt Nam khẳng định, trách nhiệm lấy ý kiến trẻ em và quyền được bày tỏ ý kiến, nguyện vọng của trẻ em là bắt buộc, được quy định trong Hiến pháp năm 2013, Luật Trẻ em năm 2016 và nhiều văn bản quy phạm pháp luật liên quan. Việc quy định độ tuổi phải lấy ý kiến trẻ em ở các luật khác là tương đối phổ biến.

“Nhưng chúng ta lấy ý kiến trẻ em như thế nào? Ở độ tuổi nào là phù hợp? Lấy ý kiến rộng rãi hay lấy đại diện của trẻ em? Và chúng ta có trách nhiệm phải giải thích cho trẻ em hiểu được những quy định, nội dung văn bản đó phù hợp với trẻ em để đảm bảo trẻ em được tiếp nhận thông tin, hiểu được những quy định đó và đảm bảo rằng ý kiến của trẻ em là ý kiến trung thực, một cách độc lập và khách quan, là ý chí của chính trẻ em. Trong phạm vi của Luật này, lấy ý kiến trẻ em là điều kiện cần chứ chưa đủ vì còn hội tụ nhiều điều kiện khác như Hội đồng chuyên môn hoặc ý kiến của cha mẹ, người giám hộ. Cũng có những trường hợp sự đồng thuận của người giám hộ chưa chắc đã đảm bảo lợi ích tốt nhất cho trẻ em.

Khi chưa hội đủ các điều kiện cần thiết để đảm bảo thực hiện việc hiến mô, tạng thì việc lấy ý kiến đó không bị ảnh hưởng tới quá trình phát triển, trưởng thành của trẻ em sau này. Nhưng làm sao đảm bảo ý kiến của trẻ em là ý kiến không bị nài ép, lôi kéo, cưỡng ép, ép buộc hay bị lợi dụng thì chúng ta phải có những cơ chế để ngăn chặn. Theo tôi nên bổ sung trong quy định của Luật này, ngoài sự tham gia của người đại diện hay người giám hộ thì có ý kiến của chuyên gia tâm lý trẻ em hoặc là nhân viên công tác xã hội. Họ là những người có kinh nghiệm làm việc này để hỗ trợ cho trẻ em, để đảm bảo và khẳng định rằng những ý kiến của trẻ em là ý kiến khách quan, xuất phát từ tâm lý trẻ em, không bị cưỡng ép, lôi kéo của những người khác”, ông Đặng Hoa Nam đề xuất.

Dưới góc độ của người làm công tác nhi khoa, PGS.TS Trần Minh Điển, Giám đốc Bệnh viện Nhi Trung ương cho rằng, điểm quan trọng nhất của những quy định này là phải bảo vệ đồng thời quyền lợi của người bệnh cần được điều trị và của trẻ em có thể trở thành người hiến. Đối với trẻ hiến mô tái sinh khi còn sống, việc hiến chỉ nên được xem xét khi có chỉ định điều trị rõ ràng, không có người hiến trưởng thành phù hợp, những nguy cơ đối với sức khỏe của trẻ hiến đã được đánh giá đầy đủ và có sự đồng ý hợp lệ theo quy định pháp luật. Việc đánh giá không chỉ dừng lại ở các điều kiện về sức khỏe thể chất mà còn cần quan tâm đến tâm lý, khả năng nhận thức, quyền được thông tin và bày tỏ ý kiến của trẻ. Đặc biệt, phải bảo đảm trẻ không bị ép buộc hoặc chịu áp lực từ gia đình trong quá trình quyết định.

Đối với việc hiến bộ phận cơ thể sau khi chết não hoặc chết tuần hoàn, phải thực hiện đầy đủ các quy định về xác định tử vong, xác nhận nguyện vọng hiến, sự đồng ý của người đại diện và cơ chế giám sát độc lập. Mọi hoạt động hiến, lấy, ghép phải được thực hiện tại những cơ sở y tế đáp ứng đầy đủ điều kiện chuyên môn và pháp lý. “Từ góc độ nhân văn, một trường hợp hiến tạng sau khi qua đời có thể giúp những người bệnh khác tiếp tục được sống. Tuy nhiên, điều đó chỉ có ý nghĩa khi việc hiến tặng xuất phát từ nguyện vọng hợp pháp, được thực hiện trên cơ sở tự nguyện, với quy trình chuyên môn nghiêm ngặt và sự tôn trọng đối với người hiến cũng như gia đình”, Giám đốc Bệnh viện Nhi Trung ương bày tỏ.