Mưa lớn còn diễn biến phức tạp: Những điểm xung yếu nào cần được gia cố?

VHO - Mưa lớn diện rộng có thể không kéo dài liên tục nhưng nguy cơ lũ quét, sạt lở đất, ngập úng và chia cắt giao thông vẫn hiện hữu trong những ngày tới. Cơ quan khí tượng cảnh báo các đợt mưa lớn tiếp tục tập trung ở Bắc Bộ và khu vực từ Thanh Hóa đến Đà Nẵng, trong khi Trung ương yêu cầu rà soát ngay các điểm xung yếu, khu dân cư có nguy cơ cao và công trình đang thi công để chủ động phòng ngừa.

Mưa có thể giảm nhưng nguy cơ chưa giảm

Bản tin mới nhất của Trung tâm Dự báo Khí tượng Thủy văn quốc gia phát lúc 12h ngày 1.9 cho thấy, trong tháng 9.2026, mưa lớn diện rộng vẫn tập trung chủ yếu tại Bắc Bộ và khu vực từ Thanh Hóa đến Đà Nẵng. Cao nguyên Trung Bộ và Nam Bộ tiếp tục có nhiều ngày mưa rào, dông, trong đó có ngày mưa vừa đến mưa to. Cơ quan khí tượng đồng thời cảnh báo dông, lốc, sét, mưa đá có thể xảy ra trên phạm vi cả nước.

Điều đáng lưu ý là tổng lượng mưa tháng 9 tại Bắc Bộ và khu vực từ Thanh Hóa đến Hà Tĩnh được dự báo phổ biến thấp hơn trung bình nhiều năm 20-40%. Tuy nhiên, điều này không đồng nghĩa nguy cơ mưa lớn cục bộ giảm tương ứng. Trong những hình thế thời tiết bất ổn, lượng mưa có thể phân bố rất không đều, một khu vực nhỏ vẫn có thể xuất hiện mưa với cường độ lớn trong thời gian ngắn, gây ngập nhanh hoặc kích hoạt lũ quét, sạt lở.

Trước đó, Trung tâm Dự báo Khí tượng Thủy văn quốc gia nhận định giai đoạn từ 11.8 đến 10.9, mưa lớn tập trung chủ yếu ở Bắc Bộ và khu vực từ Thanh Hóa đến Quảng Trị; nhiều khu vực khác có mưa rào, dông và vẫn cần đề phòng các hiện tượng thời tiết nguy hiểm.

Đây cũng là lý do các cơ quan chức năng không chỉ quan tâm đến lượng mưa dự báo trong một ngày, mà phải theo dõi mưa tích lũy nhiều ngày và trạng thái của đất, sông suối, hồ chứa, taluy, mái dốc sau các đợt mưa trước đó.

Trường hợp Mường Than, Lai Châu hồi tháng 7 là một ví dụ điển hình. Trao đổi với báo chí, ông Nguyễn Văn Hưởng, Trưởng phòng Dự báo thời tiết, Trung tâm Dự báo Khí tượng Thủy văn quốc gia, cho biết lượng mưa tích lũy tại trạm Phúc Than từ đầu tháng 7 đến hết ngày 17.7 lên tới gần 800mm, khiến đất đá trên các sườn núi bão hòa nước. Sau đó, trong hơn một ngày, khu vực này tiếp tục nhận khoảng 262mm mưa, trở thành yếu tố kích hoạt sạt lở và lũ quét.

Trong khi đó, GS.TS Đỗ Minh Đức, Trường Đại học Khoa học Tự nhiên, Đại học Quốc gia Hà Nội, phân tích thêm rằng tại Mường Than, địa hình bị chia cắt mạnh, các dòng suối bắt nguồn từ độ cao lớn rồi đổ xuống vùng thấp với độ dốc lớn. Những điểm tích tụ đất đá, vật liệu sạt lở hoặc hình thành các “đập tạm” trên dòng chảy có thể làm sức tàn phá của lũ quét tăng mạnh khi bị phá vỡ.

Những phân tích này cho thấy, điểm nguy hiểm không nhất thiết là nơi đang có mưa lớn nhất, mà có thể là nơi đã tích nước nhiều ngày, nền đất suy yếu hoặc phía thượng nguồn đang tích tụ đất đá, cây cối và vật cản dòng chảy.

Những “điểm yếu” cần kiểm tra trước khi mưa lớn

Trong Công điện số 54/CĐ-TTg ngày 17.8.2026, Thủ tướng Chính phủ yêu cầu các địa phương khu vực Bắc Bộ và Bắc Trung Bộ chủ động ứng phó với nguy cơ mưa lớn, lũ ống, lũ quét, sạt lở đất. Văn bản nhấn mạnh việc rà soát các khu vực dân cư ven sông, suối, vùng trũng thấp, nơi có nguy cơ ngập sâu, lũ quét, sạt lở; đồng thời kiểm tra các công trình xung yếu và công trình đang thi công dở dang.

Đến Công điện số 57/CĐ-TTg ngày 21.8, yêu cầu này tiếp tục được đặt ở mức khẩn trương hơn. Thủ tướng yêu cầu các địa phương tiếp tục rà soát, chủ động sơ tán, di dời dân cư khỏi các khu vực nguy hiểm, nhất là nơi có nguy cơ ngập sâu, lũ quét, sạt lở đất; bố trí lực lượng kiểm soát các ngầm, tràn, tuyến đường có nguy cơ ngập sâu, sạt lở và chuẩn bị vật tư, phương tiện để xử lý ngay sau mưa lũ.

Từ các chỉ đạo này, có thể xác định một số nhóm điểm xung yếu cần được kiểm tra thường xuyên.

Thứ nhất là khu dân cư ven sông, suối và dưới chân taluy. Đây là những nơi cần đặc biệt lưu ý khi mưa kéo dài. Với vùng núi, nguy hiểm không chỉ đến từ nước dâng mà còn từ đất đá trên sườn dốc. Những khu vực từng xuất hiện sạt trượt, nứt đất, nước rỉ bất thường hoặc có dấu hiệu dòng chảy bị thay đổi cần được đưa vào diện theo dõi chặt.

Thứ hai là các tuyến đường qua ngầm, tràn, cầu tạm và khu vực có taluy cao. Đây thường là những vị trí bị chia cắt nhanh khi nước dâng hoặc sạt lở. Công điện số 54/CĐ-TTg yêu cầu bố trí lực lượng kiểm soát, hướng dẫn giao thông tại các ngầm, tràn, khu vực nước chảy xiết và nơi đã xảy ra hoặc có nguy cơ sạt lở; kiên quyết không cho người và phương tiện qua nếu không bảo đảm an toàn.

Thực tế tại Nghệ An trong đợt mưa lũ tháng 8 cho thấy cầu tạm bị cuốn trôi, một số bản vùng sâu bị chia cắt. Công điện số 57/CĐ-TTg sau đó yêu cầu khẩn trương khắc phục các tuyến giao thông bị sạt lở, chia cắt, trong đó có cầu tạm tại khu vực xã Tam Thái, bảo đảm việc đi lại của người dân và học sinh trước năm học mới.

Thứ ba là đê điều, hồ chứa và khu vực hạ du. Đây là nhóm công trình có tính liên kết: một sự cố ở hồ chứa hoặc tuyến đê có thể tạo ra tác động trên phạm vi rộng. Công điện của Ban Chỉ đạo Phòng thủ dân sự quốc gia yêu cầu triển khai biện pháp bảo đảm an toàn đê điều, hồ chứa và vùng hạ du; bố trí lực lượng thường trực để vận hành, điều tiết hồ và sẵn sàng xử lý tình huống.

Thứ tư là các công trình đang thi công. Đây là nhóm dễ bị bỏ sót trong phòng, chống mưa lũ. Hố móng, taluy đào, đất đắp, đường công vụ, công trình ven sông hoặc khu vực đang san nền có thể trở thành điểm phát sinh sạt trượt, ngập úng hoặc cản dòng chảy. Công điện số 54/CĐ-TTg yêu cầu kiểm tra, rà soát các công trình xung yếu và công trình đang thi công dở dang; đồng thời bảo đảm an toàn cho khu công nghiệp, khu đô thị, khu tập trung dân cư, hầm lò và khu vực khai thác khoáng sản.

Thứ năm là các dòng chảy tự nhiên và hệ thống tiêu thoát nước. Với đô thị, điểm yếu có thể không nằm ở sông lớn mà ở cống thoát nước, cửa xả, kênh tiêu bị bồi lấp, rác hoặc vật cản làm giảm khả năng thoát nước. Ở miền núi, việc khơi thông dòng chảy tại suối nhỏ, khe tụ thủy có ý nghĩa đặc biệt quan trọng bởi đây có thể là nơi hình thành dòng lũ quét khi mưa cực đoan.

Không chờ đến khi nước dâng mới xử lý

Một trong những yêu cầu đáng chú ý trong các văn bản chỉ đạo gần đây của Trung ương là chuyển trọng tâm từ ứng phó khi thiên tai xảy ra sang nhận diện và xử lý điểm nguy cơ trước khi thiên tai xảy ra.

Công điện số 54/CĐ-TTg yêu cầu các địa phương không chỉ theo dõi dự báo mà phải tổ chức kiểm tra, rà soát, di dời người dân khỏi khu vực nguy hiểm; khơi thông dòng chảy; chuẩn bị lực lượng tại chỗ; bảo đảm an toàn giao thông; kiểm tra công trình xung yếu, hồ chứa, đê điều và phương án tiêu nước chống úng.

Đặc biệt, Công điện số 57/CĐ-TTg tiếp tục yêu cầu các địa phương chủ động tổ chức sơ tán, di dời dân cư khỏi khu vực có nguy cơ ngập sâu, lũ quét, sạt lở, thay vì chờ đến khi xuất hiện dấu hiệu nguy hiểm mới di chuyển.

Đây là điểm rất quan trọng trong bối cảnh lũ quét, sạt lở đất có thời gian cảnh báo tại chỗ ngắn. Khi đất đá đã bắt đầu trượt hoặc dòng lũ hình thành, việc tổ chức di chuyển người dân có thể khó khăn hơn rất nhiều so với phương án được chuẩn bị từ trước.

Theo GS.TS Đỗ Minh Đức, những dấu hiệu như nước đột ngột rỉ hoặc phun lên từ sườn dốc, bờ vách đất có thể là cảnh báo cần chú ý trong khu vực có nguy cơ sạt lở.

Trong khi đó, từ góc độ khí tượng, ông Nguyễn Văn Hưởng cho thấy một yếu tố đặc biệt quan trọng: mưa tích lũy. Khi đất đã bão hòa nước, chỉ cần một đợt mưa lớn tiếp theo trong thời gian ngắn cũng có thể trở thành tác nhân kích hoạt sạt lở.

Vì vậy, một hệ thống cảnh báo hiệu quả không thể chỉ trả lời câu hỏi “hôm nay khu vực nào mưa lớn?”, mà cần tiến thêm một bước: khu vực nào đã chịu mưa nhiều ngày, nền đất đang bão hòa ở đâu, tuyến đường nào đã xuất hiện sạt trượt, hồ nào đang ở mực nước cao, dòng chảy nào có nguy cơ bị tắc và khu dân cư nào nằm ngay phía dưới các điểm nguy hiểm?

Bài toán lâu dài: không chỉ gia cố bằng đất đá

Các chuyên gia và cơ quan quản lý đều đang đứng trước một thực tế: thời tiết cực đoan có xu hướng khó dự báo chính xác về vị trí và cường độ ở quy mô rất nhỏ. Cơ quan khí tượng cho biết năm 2026 là năm El Niño có cường độ mạnh, thời tiết tiếp tục có nhiều biến động; dù hoạt động bão trong giai đoạn tháng 9-11 được dự báo thấp hơn trung bình nhiều năm, mưa lớn, lũ quét và sạt lở đất vẫn có thể xảy ra.

Bộ Nông nghiệp và Môi trường cũng nhận định thiên tai những năm gần đây có xu hướng diễn biến cực đoan, bất thường; mưa lớn có thể gây đồng thời ngập úng đô thị, lũ quét và sạt lở đất.

Điều đó đặt ra yêu cầu không chỉ “gia cố” từng điểm sạt lở sau khi xảy ra sự cố, mà phải quản lý rủi ro theo lưu vực và theo không gian.

Ở miền núi, cần rà soát bản đồ nguy cơ sạt lở, lũ quét gắn với quy hoạch dân cư, đường giao thông, trường học và các công trình thiết yếu. Những khu vực đã nhiều lần xuất hiện sạt trượt cần được đánh giá lại về khả năng tiếp tục bố trí dân cư, thay vì chỉ xử lý phần taluy bị sạt.

Ở các đô thị, cần đánh giá lại năng lực tiêu thoát nước trước những trận mưa có cường độ lớn trong thời gian ngắn; xử lý các điểm nghẽn dòng chảy và kiểm soát việc san lấp, xây dựng làm thu hẹp không gian thoát nước.

Với hồ chứa, đê điều và công trình thủy lợi, yêu cầu quan trọng là kiểm tra trước khi mưa lớn, vận hành theo đúng quy trình và bảo đảm thông tin kịp thời cho vùng hạ du.

Cùng với đó là nâng chất lượng cảnh báo sớm. Trung tâm Dự báo Khí tượng Thủy văn quốc gia nhấn mạnh vai trò của dữ liệu quan trắc, trong đó thông tin chính xác và kịp thời là nền tảng để nâng cao chất lượng dự báo, cảnh báo và giảm thiểu rủi ro thiên tai.

Mưa lớn không phải lúc nào cũng gây thảm họa. Nhưng khi mưa lớn gặp một điểm yếu chưa được nhận diện - một mái taluy mất ổn định, một dòng suối bị cản, một cây cầu tạm, một khu dân cư nằm dưới chân núi hay một hệ thống tiêu thoát nước quá tải - rủi ro có thể chuyển rất nhanh thành thiệt hại.

Vì vậy, yêu cầu “gia cố điểm xung yếu” cần được hiểu rộng hơn việc dựng thêm một bờ kè hay đắp thêm bao đất. Đó là quá trình nhận diện đúng nơi nguy hiểm, kiểm tra trước khi mưa, cảnh báo đến đúng người, di dời khi cần thiết và xử lý ngay những điểm có khả năng tạo ra thiệt hại dây chuyền.

Trong bối cảnh tháng 9 vẫn được cơ quan khí tượng xác định là thời kỳ có khả năng xuất hiện các đợt mưa lớn tại Bắc Bộ và Trung Bộ, đây cũng là thời điểm các địa phương cần hoàn tất việc rà soát thay vì chờ thêm một trận mưa lớn để kiểm chứng mức độ an toàn của những điểm xung yếu.