Làm thế nào để hóa giải những “nỗi niềm” của trẻ?

VHO - Bực mình vì bị tranh lượt chơi, lo sợ bị quở trách… là những “nỗi niềm” của nhiều đứa trẻ. Từ hoạt động giáo dục trí tuệ cảm xúc ở Trường Tiểu học Long Biên, Hà Nội, có thể nghĩ đến những cách giúp trẻ hiểu mình và hóa giải những vướng mắc trong đời sống, không chỉ ở học đường.

Gọi tên những điều đang diễn ra

Trường Tiểu học Long Biên vừa tổ chức triển khai nội dung Dự án phát triển trí tuệ cảm xúc cho học sinh phổ thông thành phố Hà Nội năm 2026 và tập huấn sử dụng ứng dụng Vi-EQ cho giáo viên.

Những nội dung nhà trường dự kiến đưa vào hoạt động giáo dục khá gần gũi: nhận biết cảm xúc, bình tĩnh khi gặp điều chưa như mong muốn, lắng nghe bạn và lựa chọn cách ứng xử khi có mâu thuẫn. 

Đằng sau tên gọi của một dự án là những việc trẻ có thể gặp mỗi ngày. Một cuộc chơi chưa được như ý, một lần bất đồng với bạn, một bài tập khiến mình lúng túng đều có thể trở thành cơ hội tìm hiểu bản thân. Khi được người lớn đồng hành, trẻ có thêm cách để nói rõ điều đang khiến mình khó chịu, điều mình cần và cách mình muốn được giúp đỡ.

Trong hướng dẫn giao tiếp với trẻ, UNICEF lưu ý việc học cách gọi tên cảm xúc là một phần của phát triển trí tuệ cảm xúc. Người lớn cần lắng nghe với sự đồng cảm, giúp trẻ diễn đạt bằng lời những gì đang cảm nhận. Nhờ vậy, cuộc trò chuyện có thể đi sâu hơn vào trải nghiệm của trẻ, kể cả khi ban đầu các em mới bộc lộ qua nét mặt hay hành động. 

Chẳng hạn, trong một trò chơi, nếu hai em tranh nhau lượt chơi, giáo viên có thể giúp từng em nói rõ vì sao mình sốt ruột hoặc bực mình, rồi cùng tìm cách phân chia lượt. Đây là một tình huống có thể dùng để thực hành: trẻ nhận ra cảm xúc của mình, nghe được mong muốn của bạn và thử một cách giải quyết để cuộc chơi tiếp tục.

Điều cần học trong tình huống ấy là cách đi từ cảm xúc đến lựa chọn hành động. Trẻ có thể buồn vì thua cuộc, tức giận khi bị hiểu nhầm, lo lắng trước một việc mới. Đồng thời, các em cần được hướng dẫn cách diễn đạt mà vẫn tôn trọng người khác, biết dừng một hành động có thể làm bạn tổn thương và tìm người hỗ trợ khi chưa tự giải quyết được.

Với học sinh tiểu học, những cơ hội thực hành có thể nằm ngay trong bài đọc, hoạt động nhóm hay giờ sinh hoạt lớp. Một nhân vật trong truyện đang cảm thấy gì, vì sao bạn chưa muốn tham gia trò chơi, làm thế nào để góp ý mà bạn vẫn muốn lắng nghe? Những câu hỏi gần gũi giúp trẻ thử nhìn một việc từ nhiều phía, trong đó có cách nhìn của người bên cạnh.

Việc học ấy cũng cần thời gian. Trẻ có thể hiểu cách ứng xử qua một câu chuyện nhưng vẫn lúng túng khi chính mình gặp mâu thuẫn. Mỗi lần được gợi mở để nghĩ lại sự việc, các em có thêm cơ hội thử một cách nói khác, sửa một hành động chưa phù hợp. Người lớn có thể ghi nhận một tiến bộ cụ thể, như trẻ đã biết chờ bạn nói hết hoặc chủ động nhờ giúp đỡ.

Tại hội nghị triển khai Khung năng lực trí tuệ cảm xúc cho học sinh Hà Nội ngày 26.8, Sở GD&ĐT xác định việc tích hợp cần diễn ra tự nhiên qua giờ học nhóm, tiết sinh hoạt, hoạt động trải nghiệm và ứng xử hằng ngày, không tổ chức thành môn học riêng.

Định hướng ấy tạo điều kiện để giáo dục cảm xúc gắn với những mối quan hệ và tình huống thật của học sinh. 

Có người lắng nghe để trẻ hiểu mình

Để trẻ tập diễn đạt cảm xúc, cách người lớn đón nhận lời nói của các em có ý nghĩa rất lớn. Một lời kể còn ngập ngừng cần thời gian để được nói hết. Một chuyện khiến trẻ buồn cần được tìm hiểu từ trải nghiệm của chính em.

Thầy cô và cha mẹ có thể bắt đầu bằng việc hỏi thêm điều đã xảy ra, giúp trẻ sắp xếp lại câu chuyện trước khi cùng tìm cách xử lý.

UNICEF khuyến nghị người lớn sử dụng ngôn ngữ dễ hiểu, phù hợp lứa tuổi và thể hiện sự chú ý khi trò chuyện. Với trẻ 6–10 tuổi, tổ chức này nhấn mạnh vai trò của môi trường cởi mở, tin tưởng; trẻ quan sát và học theo cách người lớn phản ứng trong các tình huống khác nhau. Sự đồng hành vì thế được thể hiện cả trong lời hướng dẫn lẫn cách ứng xử hằng ngày. 

Trong lớp, giáo viên có thể dành một khoảng trao đổi sau hoạt động nhóm để học sinh kể điều mình thấy thuận lợi, chỗ còn khó và sự hỗ trợ mình mong muốn. Khi có bất đồng, mỗi em được trình bày phần việc của mình và nghe bạn giải thích.

Những cuộc trao đổi như vậy giúp việc hiểu cảm xúc gắn với hợp tác, để trẻ có cơ hội nhận ra ảnh hưởng của lời nói, hành động của mình đối với người khác.

Ở nhà, câu chuyện ấy có thể tiếp tục qua một lời hỏi thăm về ngày đi học. Điều gì khiến con vui, có việc nào con muốn được giúp, hôm nay con đã cùng bạn giải quyết chuyện gì?

Cha mẹ dành thời gian nghe và cùng nghĩ cách xử lý sẽ tạo thêm một nơi để trẻ tìm đến. Sự trao đổi giữa gia đình và giáo viên cũng giúp người lớn hiểu rõ hơn những nhu cầu của từng em.

Trong quá trình triển khai Khung năng lực EQ, Sở GD&ĐT Hà Nội yêu cầu việc đánh giá phục vụ sự tiến bộ của học sinh; kết quả không dùng để chấm điểm, xếp loại hay so sánh các em.

Điều này giữ cho hoạt động quan sát, tìm hiểu hướng tới hỗ trợ từng trẻ. Một em ít nói cần thêm thời gian, một em dễ sốt ruột cần nhiều cơ hội thực hành; cách đồng hành phải phù hợp với điều mỗi em đang cần. 

Ở Trường Tiểu học Long Biên, công cụ số được đưa vào để hỗ trợ giáo viên, cùng với việc quan sát và tương tác trực tiếp. Từ đây, điều đáng chờ đợi là những nội dung sau tập huấn được cụ thể hóa thành cách tổ chức lớp học: có thời gian trao đổi, có tình huống để thực hành và có sự phối hợp với cha mẹ. Hiệu quả cần được nhìn qua quá trình trẻ tham gia và tiến bộ. 

Một lời nhờ giúp đỡ được nói rõ hơn, một lần biết lắng nghe bạn, một mâu thuẫn được giải quyết bằng trao đổi là những thay đổi gần gũi để người lớn chú ý và tiếp sức. Từ những việc ấy, trẻ dần có thêm cách chăm sóc các mối quan hệ của mình. Việc học cách hiểu bản thân có thể theo các em ra khỏi lớp, vào cuộc chơi và về với gia đình.

Khi một đứa trẻ có thể nói rõ điều mình cảm thấy và tìm được người sẵn lòng lắng nghe, các em có thêm cơ hội lựa chọn cách ứng xử phù hợp. Cho trẻ học cách hiểu mình bắt đầu từ những cuộc trò chuyện như thế.