Cảnh báo não mô cầu đầu năm học

VHO - Dù số ca mắc chưa lớn và chưa hình thành ổ dịch, bệnh do não mô cầu có thể diễn tiến rất nhanh, đe dọa tính mạng chỉ trong 24 giờ. Khi học sinh trở lại trường, nhận diện sớm và xử trí kịp thời là yếu tố then chốt.

Con số nhỏ, nguy cơ không nhỏ

Ngày 5.9, Trung tâm Kiểm soát bệnh tật TP.HCM phát cảnh báo về bệnh do não mô cầu đúng thời điểm bắt đầu năm học mới. Theo báo cáo giám sát từ tuần đầu đến tuần 14 năm 2026, cả nước ghi nhận 24 trường hợp mắc bệnh, trong đó bốn người tử vong, cùng kỳ năm 2025 ghi nhận 14 ca.

Đáng chú ý, trẻ em dưới 15 tuổi chiếm 46% tổng số người mắc. Các trường hợp hiện xuất hiện rải rác trong cộng đồng và chưa hình thành ổ dịch tập trung. Nguy cơ bùng phát vẫn được cảnh báo trong mùa mưa và thời điểm tựu trường, khi hoạt động đi lại, giao lưu và sinh hoạt đông người gia tăng.

Đây là thông tin cần được tiếp nhận tỉnh táo. 24 ca mắc không phải con số đủ để tạo nên tâm lý hoảng loạn trong hàng chục triệu người, nhưng bốn trường hợp tử vong cho thấy mức độ nguy hiểm của căn bệnh không thể được đánh giá chỉ bằng quy mô lây nhiễm.

Não mô cầu là bệnh nhiễm khuẩn cấp tính do vi khuẩn Neisseria meningitidis gây ra, chủ yếu lây qua tiếp xúc trực tiếp với dịch tiết ở mũi, họng của người bệnh hoặc người mang vi khuẩn. Thời gian ủ bệnh thường từ 2–10 ngày, phổ biến trong khoảng 3–4 ngày.

Điều khiến bệnh khó kiểm soát là người mang vi khuẩn có thể hoàn toàn không xuất hiện triệu chứng nhưng vẫn có khả năng truyền bệnh. Theo cảnh báo y tế, khoảng 5–25% người trong cộng đồng có thể mang vi khuẩn não mô cầu mà không biết. Trường học, ký túc xá, doanh trại và những môi trường tập trung đông người vì thế có nguy cơ cao hơn.

Đặt trong bối cảnh học sinh vừa trở lại lớp, cảnh báo không chỉ dành cho phụ huynh. Nó đặt ra trách nhiệm cho cả nhà trường, hệ thống y tế học đường và cơ sở y tế địa phương trong việc theo dõi, phát hiện và xử lý những trường hợp nghi ngờ.

Những dấu hiệu không được phép chờ

Bệnh do não mô cầu có thể biểu hiện dưới nhiều thể, phổ biến nhất là viêm màng não mủ và nhiễm khuẩn huyết. Bệnh thường khởi phát đột ngột với sốt cao, đau đầu dữ dội, buồn nôn hoặc nôn, cứng gáy và sợ ánh sáng.

Ở trẻ nhỏ, biểu hiện có thể khó nhận biết hơn: bỏ bú, quấy khóc, lừ đừ hoặc thóp phồng. Khi xuất hiện ban xuất huyết có hình dạng bất thường trên da, tụt huyết áp hay rối loạn ý thức, bệnh có thể đã chuyển sang giai đoạn rất nặng.

Ở thể tối cấp, người bệnh có nguy cơ sốc nhiễm khuẩn và tử vong trong vòng 24 giờ kể từ khi xuất hiện triệu chứng đầu tiên nếu không được điều trị kịp thời. Ngay cả khi đã sử dụng kháng sinh đặc hiệu, tỷ lệ tử vong vẫn được cảnh báo ở mức 10–15%, khoảng 20% người sống sót có thể chịu di chứng lâu dài như điếc, tổn thương thần kinh, tổn thương não hoặc mất chi.

Với căn bệnh diễn tiến nhanh như vậy, sự chậm trễ vài giờ có thể tạo ra khác biệt rất lớn. Gia đình không nên chờ trẻ xuất hiện đầy đủ mọi triệu chứng mới đưa đi khám, càng không nên tự mua thuốc điều trị khi trẻ sốt cao đột ngột kèm đau đầu, nôn, cứng gáy, lừ đừ hoặc nổi ban xuất huyết.

Thách thức nằm ở chỗ những biểu hiện ban đầu dễ bị nhầm với cúm hoặc các bệnh nhiễm siêu vi thông thường. Một đứa trẻ sốt sau ngày đầu trở lại trường có thể khiến phụ huynh nghĩ tới sự thay đổi thời tiết hay mệt mỏi. Chính tâm lý chờ đợi ấy có thể làm mất đi khoảng thời gian điều trị quý giá.

Cảnh báo cần đủ mạnh để người dân không chủ quan nhưng cũng phải tránh tạo ra cuộc chạy đua xét nghiệm hoặc tiêm chủng bằng mọi giá. Việc lựa chọn vắc xin phải phù hợp với độ tuổi, tình trạng sức khỏe và nguy cơ phơi nhiễm, trên cơ sở tư vấn của cơ sở y tế có chuyên môn.

Trường học cần một quy trình tính bằng giờ

Đầu năm học thường là thời điểm nhà trường tập trung vào chương trình giảng dạy, cơ sở vật chất và nền nếp học sinh. Nhưng y tế học đường cũng phải được đặt vào vị trí tương xứng, nhất là trước những bệnh truyền nhiễm có thể diễn biến nhanh.

Mỗi trường cần có quy trình rõ ràng khi phát hiện học sinh sốt cao hoặc xuất hiện triệu chứng nghi ngờ: Ai là người đánh giá ban đầu, học sinh được bố trí ở đâu, liên hệ với gia đình và cơ sở y tế thế nào, việc thông báo cho cơ quan y tế địa phương được thực hiện ra sao? Một quy trình chỉ nằm trên giấy sẽ không có nhiều ý nghĩa nếu nhân viên trực tiếp không được tập huấn và không biết phải phản ứng trong những giờ đầu tiên.

Nhà trường cũng cần theo dõi tình trạng học sinh nghỉ học bất thường, tăng cường thông khí lớp học, vệ sinh những bề mặt thường xuyên tiếp xúc và hướng dẫn trẻ không dùng chung đồ dùng cá nhân. Phụ huynh có trách nhiệm thông báo trung thực tình trạng sức khỏe, không đưa trẻ đang sốt hoặc có dấu hiệu nhiễm bệnh đến lớp chỉ vì ngại gián đoạn việc học.

Theo khuyến cáo của ngành y tế, người dân cần thường xuyên rửa tay, giữ vệ sinh mũi họng, hạn chế tiếp xúc gần với người mắc hoặc nghi mắc bệnh, bảo đảm môi trường sống và học tập thông thoáng. Khi xuất hiện sốt cao đột ngột, đau đầu dữ dội, nôn, cứng gáy hoặc ban xuất huyết, người bệnh cần được đưa ngay đến cơ sở y tế.