Dành cả đời chế tác mặt nạ và nhạc cụ dân tộc

VHO- Với đôi bàn tay tinh tế và lòng đam mê hiếm có, nghệ nhân ưu tú Lâm Phene (Trà Vinh) đã dành trọn cả đời cho công việc chế tác mão, mặt nạ, đạo cụ, nhạc cụ dân tộc Khmer. Ông là một trong số ít nghệ nhân gắn bó với loại hình nghệ thuật độc đáo này.

Nghệ nhân ưu tú Lâm Phene đang hoàn chỉnh những chiếc mão và mặt nạ

 Theo chân anh Nguyễn Vũ Khanh, cán bộ phụ trách văn hóa - xã hội, UBND xã Lương Hòa, huyện Châu Thành, chúng tôi băng qua những con đường đồng ngoằn ngoèo ở ấp Ba Se A, đến nhà nghệ nhân Lâm Phene. Người nghệ nhân Khmer năm nay gần 70 tuổi đang tỉ mẩn dán và vẽ những chiếc mặt nạ để kịp giao cho các đoàn nghệ thuật.

Không còn nhiều nghệ nhân theo nghề này

Trước mắt chúng tôi hiện ra đủ loại khuôn mọi kích cỡ dùng để tạo mặt nạ, những loại mũ mão đang được nghệ nhân chế tác sắp hoàn chỉnh. Xung quanh ông còn có những loại nhạc cụ, đạo cụ dùng trong dàn nhạc Khmer... Nghệ nhân Lâm Phene cho biết, ông phải tranh thủ cho kịp con nắng để đem phơi mấy chiếc mặt nạ này vì trời độ rày rất hay mưa. Được biết, đó là những mặt nạ và mão mà các đoàn biểu diễn nghệ thuật, chùa Khmer, trường học, bảo tàng,... đặt ông làm để triển lãm và biểu diễn.

Theo lời anh Nguyễn Vũ Khanh, ngoài nghệ nhân Lâm Phene, hiện nay ở Trà Vinh và cả khu vực miền Tây Nam Bộ dường như không còn nhiều nghệ nhân gắn bó với nghề truyền thống này, đặc biệt là để tạo ra những tác phẩm đặc sắc và đạt yêu cầu, chuyển tải được thần thái nhân vật, mang đầy đủ nội dung tư tưởng, người ta thường tìm đến nghệ nhân Lâm Phene. Có lẽ vì vậy mà không chỉ có “bạn hàng” ở Trà Vinh, nghệ nhân còn nhận chế tác cho các địa phương khác, nhiều nhất là các đoàn nghệ thuật và chùa, ngoài ra các trường đại học, trường trung học, bảo tàng ở nhiều tỉnh, thành cũng tìm đến nhờ ông.

Trong các loại hình nghệ thuật của người Khmer ở Nam Bộ, mão và mặt nạ là hai loại phục trang mang màu sắc huyền bí, linh thiêng, thể hiện đậm chất văn hóa truyền thống. Các loại mão, mặt nạ này thường được sử dụng trong những dịp lễ, tết truyền thống của người Khmer như Tết Chol Chnam Thmay, lễ hội Ok Om Bok, lễ hội Đôn Ta… Khi trình diễn loại hình nghệ thuật truyền thống Khmer như ca kịch Rô băm, hát Aday, hát Dù Kê,… diễn viên thường đeo mặt nạ, đội mũ mão...

Làm quen từ năm 10 tuổi

Nghệ nhân Lâm Phene sinh ra và lớn lên trong một gia đình làm nghề thợ xây dựng. Chính vì vậy từ lúc 10 tuổi ông thường theo cha đến các chùa mỗi khi nơi đây cần sửa chữa, xây dựng. Nhờ đó ông được làm quen với kiến trúc nghệ thuật, tập tành vẽ trang trí, điêu khắc ở các chùa Khmer. Ngoài ra, mỗi lần được tham dự các buổi biểu diễn nghệ thuật, ông hay để tâm tìm hiểu về các loại nhạc cụ, đạo cụ, hình thức trang trí, biểu diễn của các nhân vật trong những tuồng tích Khmer,... Dần dà, ông tập chế tác mặt nạ, làm nhạc cụ. Nghệ nhân Lâm Phene cho biết lúc này ông chỉ làm theo sự quan sát và có học được những kiến thức, kinh nghiệm của một số người lớn tuổi nhưng không được bài bản. Tuy nhiên niềm đam mê ấy cứ âm ỉ trong lòng ông.

Đến tuổi trưởng thành, thanh niên Lâm Phene gia nhập quân ngũ, tham gia chiến đấu ở chiến trường nước bạn Campuchia. Những lúc rảnh rỗi, bộ đội Lâm Phene thường hay qua nhà một nghệ nhân người Campuchia gần nơi đóng quân để học nghề làm nhạc cụ, đạo cụ dân gian, dần dà tay nghề trở nên thành thạo. Sau ba năm, anh Lâm Phene xuất ngũ về Việt Nam, tham gia vào đoàn nghệ thuật Ánh Bình Minh của tỉnh Trà Vinh, trong vai trò làm thiết kế, đạo cụ cho đoàn. Quá trình học nghề ở nước bạn cùng với năng khiếu sẵn có, cộng với quá trình làm việc ở đoàn nghệ thuật, tay nghề nghệ nhân Lâm Phene ngày càng dày dặn hơn, trở thành một trong khá ít nghệ nhân gắn bó với loại hình chế tác nhạc cụ dân tộc và các mũ mão phục vụ cho các loại hình nghệ thuật dân gian Khmer. Tính đến nay, ông đã chế tác hàng nghìn tác phẩm thuộc các thể loại nói trên.

 Nghệ nhân ưu tú Lâm Phene nỗ lực truyền nghề cho thế hệ trẻ

Góp phần giữ gìn và phát huy bản sắc văn hóa dân tộc

Chia sẻ về nghề, nghệ nhân Lâm Phene cho biết, so với trước đây các nghệ nhân phải mất khoảng 1 tuần cho các công đoạn chế tác 1 tác phẩm thì nay rút ngắn được chỉ trong 1 ngày, nếu như trời đủ nắng để có thể vừa dán, vừa phơi, vừa vẽ. Theo đó, việc chế tác mũ mão, mặt nạ đã đơn giản hơn vì người nghệ nhân tìm được các nguyên vật liệu thay thế. Trước đây thay vì đắp vải hoặc dùng giấy báo và sử dụng mũ trái hồng rừng, thì nay chuyển sang tận dụng giấy vé số, nhờ đặc tính ít thấm nước độ bền cao hơn và dùng bột nếp để có độ kết dính. Bên cạnh đó, khuôn đất sét làm mặt nạ cũng được thay bằng khuôn xi-măng có thể sử dụng được nhiều lần. Để hoàn thành chiếc mặt nạ, người nghệ nhân sẽ dùng bột nếp dán khoảng 12 lớp vé số cho thật dày và cứng, trên chiếc khuôn do nghệ nhân đúc sẵn, sau đó sơn 1 lớp sơn dầu để chống thấm, chống mối mọt rồi thêm 1 lớp sơn màu để có độ dày và trơn bóng dễ vẽ hoa văn và các chi tiết.

Theo nghệ nhân Lâm Phene, để làm ra một chiếc mão hay mặt nạ thường phải trải qua một số công đoạn chủ yếu như: tạo khuôn, dán giấy và sơn trang trí hoa văn. Tuy nhiên, khó nhất trong việc chế tác là tạo hồn cho gương mặt nhân vật, đòi hỏi người nghệ nhân phải hiểu tính cách của nhân vật như thế nào mới thể hiện được. Chẳng hạn, nhân vật chằn, khỉ Hanuman, nàng Xê Đa, tướng quân, công chúa, mặt hề… người nghệ nhân phải tuân thủ theo những quy chuẩn tạo dáng, màu sắc và hoa văn đặc trưng riêng. Do đó, trước hết người sáng tạo phải có sự am hiểu sâu sắc về văn hóa Khmer, có như vậy mới tạo ra được những sản phẩm đúng chuẩn, thể hiện được thần sắc của nhân vật. Tác phẩm được chế tác hoàn toàn bằng thủ công nên mỗi chi tiết cần phải hết sức cẩn thận và tỉ mỉ.

Ngoài chế tác mão và mặt nạ, nghệ nhân Lâm Phene còn am hiểu về âm nhạc nghi lễ dân gian truyền thống và làm được nhiều loại nhạc cụ cổ truyền Khmer, nhiều nhất là các loại trống và đờn. Trong gia đình, hiện một số người con của nghệ nhân cũng đang thuần thục dần nghề truyền thống được truyền dạy từ cha. Bên cạnh đó, nghệ nhân Lâm Phene đã tổ chức các lớp dạy nghề chế tác cho những người có năng khiếu và đam mê loại hình nghệ thuật này. Với những nỗ lực và cống hiến cho nghệ thuật dân tộc, nghệ nhân Lâm Phene đã được tặng nhiều phần thưởng cao quý, ông vinh dự được Chủ tịch nước tặng danh hiệu Nghệ nhân ưu tú năm 2015, loại hình Tri thức dân gian, Nghệ thuật trình diễn dân gian.

Với việc chế tác mũ mão, mặt nạ, đạo cụ và nhạc cụ dân tộc, cùng với việc truyền nghề cho thế hệ trẻ, nghệ nhân Lâm Phene đã góp phần giữ gìn và phát huy bản sắc văn hóa dân tộc người Khmer. Những tác phẩm của ông đã phục vụ đắc lực cho sinh hoạt văn hóa nghệ thuật trong đời sống tinh thần của người Khmer hiện nay. 

 THÙY TRANG - THÁI HÒA