Kỳ 3: Xử lý hài hòa mối quan hệ giữa “xây” và “chống” - Ý nghĩa then chốt xây dựng, phát triển văn hoá trong kỷ nguyên mới

Nhận thức mang tầm chiến lược đó của Đảng là tiền đề quan trọng để hoạch định quan điểm, mục tiêu, nhiệm vụ, giải pháp phát triển văn hóa Việt Nam trong kỷ nguyên mới, trong đó yêu cầu xử lý hài hòa, hiệu quả mối quan hệ giữa “xây” và “chống” vừa có ý nghĩa là vấn đề nội tại của văn hóa, vừa có ý nghĩa quan trọng trong nhiệm vụ bảo vệ vững chắc nền tảng tư tưởng của Đảng.

Trong tiến trình hội nhập quốc tế và chuyển đổi số mạnh mẽ hiện nay, văn hóa Việt Nam đang đứng trước những cơ hội phát triển to lớn chưa từng có. Toàn cầu hóa giúp chúng ta tiếp cận tinh hoa văn hóa nhân loại, mở rộng giao lưu, sáng tạo và quảng bá hình ảnh đất nước ra thế giới. Tuy nhiên, đi cùng cơ hội luôn là những thách thức phức tạp, đặc biệt là nguy cơ phai nhạt bản sắc dân tộc, “hòa tan” trong dòng chảy văn hóa ngoại lai và sự xâm nhập của các sản phẩm phản văn hóa trên không gian mạng.

Đáng chú ý, văn hóa đang trở thành một trong những “mũi tấn công mềm” mà các thế lực thù địch tập trung khai thác trong chiến lược “diễn biến hòa bình”. Nếu như trước đây, sự chống phá thường biểu hiện trực diện, dễ nhận biết thì hiện nay, thủ đoạn đã tinh vi, mềm hóa và ẩn mình dưới nhiều lớp vỏ bọc khác nhau. Chúng không chỉ tấn công vào lĩnh vực chính trị, tư tưởng mà còn tác động vào chiều sâu tinh thần, hệ giá trị và bản sắc văn hóa dân tộc nhằm làm suy yếu “sức đề kháng” của xã hội từ bên trong.

Một trong những thủ đoạn nguy hiểm nhất là lợi dụng chiêu bài “tự do sáng tạo”, “đa nguyên văn hóa”, “phản biện xã hội” để xuyên tạc lịch sử, phủ nhận thành tựu cách mạng và công kích vai trò lãnh đạo của Đảng. Dưới danh nghĩa đổi mới nghệ thuật, một số đối tượng cố tình bóp méo sự thật, hạ thấp các giá trị truyền thống, phủ nhận những hy sinh to lớn của các thế hệ đi trước. Nguy hiểm ở chỗ, sự xuyên tạc này thường không ồn ào mà được cài cắm tinh vi qua phim ảnh, sách báo, âm nhạc, triển lãm nghệ thuật hay các nội dung lan truyền trên mạng xã hội.

Cùng với đó, các nền tảng số xuyên biên giới đang trở thành môi trường để phát tán nhanh chóng những sản phẩm văn hóa độc hại, lệch chuẩn. Các nội dung cổ súy lối sống thực dụng, chủ nghĩa cá nhân cực đoan, tâm lý hưởng thụ, bất chấp chuẩn mực đạo đức được lan truyền với tốc độ rất lớn. Không ít sản phẩm giải trí cố tình đề cao sự nổi loạn, phủ nhận giá trị gia đình, xem nhẹ truyền thống dân tộc, biến những hành vi lệch chuẩn thành “xu hướng” để thu hút sự chú ý.

Các thế lực thù địch cũng triệt để khai thác tâm lý sính ngoại, tâm lý muốn nổi tiếng nhanh của một bộ phận giới trẻ để thúc đẩy quá trình “tự diễn biến”, “tự chuyển hóa” về tư tưởng. Thông qua các chương trình giao lưu, tài trợ, học bổng, giải thưởng quốc tế hay hoạt động hợp tác học thuật, một số tổ chức và cá nhân tìm cách lôi kéo văn nghệ sĩ, trí thức chạy theo những quan điểm cực đoan, phủ nhận nền tảng văn hóa dân tộc và giá trị cách mạng.

Đặc biệt, có những tác phẩm văn học, nghệ thuật cố tình “bôi đen” hiện thực đất nước, chỉ khai thác mặt tiêu cực bằng góc nhìn phiến diện nhằm gieo rắc tâm lý bi quan, hoài nghi, mất niềm tin trong xã hội. Thay vì phản ánh hiện thực để xây dựng và hướng con người tới giá trị chân thiện mỹ, một số sản phẩm lại cổ súy cái xấu, thổi phồng mặt tối, phủ nhận thành tựu phát triển của đất nước. Nếu không tỉnh táo nhận diện, công chúng rất dễ bị dẫn dắt bởi những thông điệp sai lệch được ngụy trang dưới hình thức “nghệ thuật” hay “quyền tự do biểu đạt”.

Trong bối cảnh công nghệ số bùng nổ hiện nay, cuộc đấu tranh trên lĩnh vực văn hóa ngày càng âm thầm nhưng quyết liệt. Văn hóa không đơn thuần là hoạt động nghệ thuật hay giải trí, mà còn là trận địa tư tưởng giữ gìn căn cốt tinh thần, bản lĩnh và hồn cốt dân tộc.

Vì vậy, bảo vệ văn hóa hôm nay không chỉ là gìn giữ di sản hay phát huy truyền thống, mà còn là bảo vệ nền tảng tinh thần của quốc gia trước những nguy cơ “xâm lăng mềm” ngày càng tinh vi và phức tạp. Chỉ khi xây dựng được “sức đề kháng văn hóa” vững chắc trong mỗi con người, đặc biệt là thế hệ trẻ, chúng ta mới có thể giữ vững bản sắc dân tộc trong dòng chảy toàn cầu hóa hiện đại.

Trong bối cảnh các thế lực thù địch đang triệt để lợi dụng lĩnh vực văn hóa để đẩy mạnh chống phá với âm mưu và thủ đoạn ngày càng thâm độc, tinh vi, vấn đề xử lý hài hòa mối quan hệ giữa “xây” và “chống” trong phát triển văn hóa Việt Nam trong kỷ nguyên mới đóng vai trò then chốt.

Thực tiễn cho thấy, “xây” và “chống” là hai nhiệm vụ thống nhất, không thể tách rời. “Xây” là nền tảng, là mục tiêu nhằm phát triển văn hóa thực sự trở thành “nền tảng”, “trụ cột”, “nguồn lực nội sinh”, “động lực quan trọng” và “hệ điều tiết” cho phát triển nhanh và bền vững đất nước. “Chống” là yêu cầu cấp thiết để bảo vệ những giá trị đúng đắn, ngăn chặn sự xâm nhập của các sản phẩm phản văn hóa, các quan điểm sai trái, độc hại làm suy giảm niềm tin xã hội và bào mòn bản sắc dân tộc, góp phần bảo vệ nền tảng tư tưởng của Đảng, bảo vệ nền văn hóa dân tộc.

Yêu cầu đặt ra trước hết là phải tiếp tục triển khai hiệu quả hệ giá trị quốc gia, hệ giá trị văn hóa, hệ giá trị gia đình và chuẩn mực con người Việt Nam trong thời kỳ mới. Đây là nhiệm vụ cốt lõi để tạo nền tảng thống nhất, vững chắc cho xã hội.

Giải quyết hiệu quả mối quan hệ giữa “xây” và “chống” trong phát triển văn hóa hiện nay thực chất là quá trình vừa bồi đắp các giá trị tốt đẹp, vừa chủ động bảo vệ nền tảng tư tưởng, giữ gìn bản sắc và củng cố sức mạnh tinh thần dân tộc. Đây không chỉ là yêu cầu trước mắt mà còn là nhiệm vụ mang tính chiến lược lâu dài để xây dựng nền văn hóa Việt Nam tiên tiến, đậm đà bản sắc dân tộc trong thời đại mới.

Nghị quyết số 80-NQ/TW đã đề ra các nhiệm vụ, giải pháp quan trọng nhằm đẩy mạnh xây dựng, phát triển văn hóa Việt Nam trong kỷ nguyên mới. Trong đó Đảng ta nhấn mạnh yêu cầu đổi mới mạnh mẽ tư duy, thống nhất cao về nhận thức và hành động. Tập trung hoàn thiện thể chế tạo đột phá chiến lược, khơi thông nguồn lực phát triển văn hoá. Đẩy mạnh đổi mới phương thức quản lý văn hoá theo hướng kiến tạo, phục vụ.

Xây dựng hệ sinh thái văn hoá, thúc đẩy đổi mới sáng tạo, thúc đẩy phát triển các ngành công nghiệp văn hoá, thị trường văn hoá, định vị sản phẩm văn hoá thương hiệu quốc gia gắn với phát triển du lịch văn hóa. Huy động và sử dụng hiệu quả các nguồn lực, phát triển hạ tầng, nâng cao chất lượng nguồn nhân lực văn hoá, tiếp thu tinh hoa văn hoá nhân loại, góp phần gia tăng sức mạnh mềm quốc gia.

Trong tổng thể nhiệm vụ, giải pháp phát triển văn hóa, vấn đề nổi bật là tập trung xây dựng môi trường văn hoá nhân văn, lành mạnh, văn minh, hiện đại; nêu cao văn hoá thượng tôn pháp luật từ gia đình, nhà trường, đến mọi lĩnh vực của đời sống xã hội trên nền tảng đạo đức, luật pháp, chuẩn mực xã hội và giá trị truyền thống, tinh thần đoàn kết, sẻ chia, tương thân, tương ái, trách nhiệm xã hội.

Tại Hội nghị toàn quốc nghiên cứu, học tập, quán triệt và triển khai thực hiện Nghị quyết số 79-NQ/TW và Nghị quyết số 80-NQ/TW của Bộ Chính trị, đồng chí Trịnh Văn Quyết, Ủy viên Bộ Chính trị, Bí thư Trung ương Đảng, Trưởng ban Tuyên giáo và Dân vận Trung ương đã nhấn mạnh quán triệt yêu cầu “xây dựng môi trường thông tin số lành mạnh, nâng cao ý thức pháp luật, trách nhiệm công dân trong không gian số”. Đó là yêu cầu cấp thiết để bảo vệ môi trường phát triển lành mạnh của con người Việt Nam trong bối cảnh mới.

Mặt khác, đặc biệt chú trọng phát huy vai trò động lực, nguồn lực của văn hóa góp phần phát triển nhanh và bền vững đất nước. Nếu trước đây văn hóa chủ yếu được nhìn nhận dưới góc độ “tiêu dùng ngân sách”, thì nay văn hóa được xác định là lĩnh vực có khả năng tạo ra giá trị gia tăng, tài sản trí tuệ và thương hiệu quốc gia.

Thực tế cho thấy Việt Nam đang có nhiều điều kiện thuận lợi để phát triển công nghiệp văn hóa. Đó là cơ cấu dân số vàng, nhu cầu tiêu dùng văn hóa tăng mạnh, sự bùng nổ của chuyển đổi số và kho tàng di sản văn hóa đặc sắc trải dài hàng nghìn năm lịch sử. Năm 2025, doanh thu thị trường điện ảnh Việt Nam đạt gần 5.600 tỉ đồng với khoảng 70 triệu vé bán ra - con số cho thấy tiềm năng rất lớn của thị trường văn hóa trong nước.

Phó Giáo sư, Tiến sĩ Bùi Hoài Sơn, Ủy viên chuyên trách Ủy ban Văn hóa và Xã hội của Quốc hội nhận định, điểm đột phá lớn nhất của Nghị quyết số 80-NQ/TW chính là sự thay đổi căn bản trong tư duy phát triển: Văn hóa ngang hàng với kinh tế, chính trị, xã hội; coi đầu tư cho văn hóa là đầu tư cho tương lai phát triển bền vững của đất nước. Theo ông, muốn chấn hưng văn hóa thành công thì trước hết phải tháo gỡ các “điểm nghẽn” về thể chế, tạo môi trường thuận lợi cho sáng tạo, phát triển thị trường công nghiệp văn hóa và hình thành hệ sinh thái sáng tạo mang bản sắc Việt Nam.

Đồng quan điểm đó, Giáo sư, Tiến sĩ Từ Thị Loan cho rằng, di sản văn hóa không chỉ là “ký ức dân tộc”, mà còn là nguồn tài nguyên đặc biệt để phát triển công nghiệp văn hóa trong thời đại số. Nếu biết chuyển hóa giá trị di sản thành các sản phẩm văn hóa sáng tạo như điện ảnh, du lịch văn hóa, nghệ thuật trình diễn, Việt Nam hoàn toàn có thể tạo ra những thương hiệu văn hóa mang tầm quốc tế.

Theo các chuyên gia, để hiện thực hóa mục tiêu đưa công nghiệp văn hóa đóng góp khoảng 7% GDP vào năm 2030 như tinh thần Nghị quyết 80-NQ/TW, cần chuyển mạnh từ tư duy “quản lý văn hóa” sang tư duy “kiến tạo phát triển văn hóa”. Nhà nước không chỉ làm nhiệm vụ quản lý hành chính, mà cần đóng vai trò kiến tạo môi trường sáng tạo, thúc đẩy chuyển đổi số, bảo hộ quyền sở hữu trí tuệ, hỗ trợ doanh nghiệp văn hóa và xây dựng thị trường tiêu dùng văn hóa hiện đại.

Phó Giáo sư, Tiến sĩ, Nhạc sĩ Đỗ Hồng Quân, Chủ tịch Liên hiệp các Hội Văn học nghệ thuật Việt Nam nhấn mạnh: Văn hóa phải tham gia sâu vào kinh tế số, kinh tế sáng tạo, góp phần định hình vị thế quốc gia trong trật tự thế giới mới. Trong kỷ nguyên số, văn hóa không còn là lĩnh vực đứng bên ngoài phát triển kinh tế, mà trở thành nguồn lực trực tiếp tạo ra sức mạnh mềm và động lực tăng trưởng mới cho đất nước.

Trong Nghị quyết số 80-NQ/TW, Đảng ta đã xác định môi trường số trở thành một “không gian mới” trong nhiệm vụ phát triển văn hóa, Đảng nhấn mạnh yêu cầu xử lý hài hòa, hiệu quả quan hệ giữa đời sống thực và không gian số; dữ liệu mở và bảo đảm an ninh, chủ quyền văn hoá số. Đảng yêu cầu xây dựng thế trận văn hoá gắn với quốc phòng, an ninh, bảo vệ vững chắc nền tảng tư tưởng của Đảng. Kiên quyết xử lý thông tin xấu độc, phản văn hoá, tin giả trên mạng xã hội và phương tiện thông tin khác. Phát huy vai trò nền tảng của văn hoá trong việc hình thành bản lĩnh, “sức đề kháng” trước các tác động phức tạp và lệch chuẩn của văn hoá ngoại lai; giữ gìn thuần phong mỹ tục, vun đắp niềm tự hào và khát vọng cống hiến vì sự phát triển của đất nước.

Trước sự chống phá ngày càng tinh vi của các thế lực thù địch, công tác đấu tranh không thể chỉ dừng ở xử lý hành chính hay phản ứng sau vụ việc, mà cần chủ động nhận diện sớm các xu hướng lệch lạc, nâng cao năng lực phản bác các quan điểm sai trái, đồng thời tăng cường “sức đề kháng văn hóa” cho xã hội. Đây không chỉ là nhiệm vụ của cơ quan quản lý nhà nước mà còn là trách nhiệm của báo chí, truyền thông, đội ngũ văn nghệ sĩ, trí thức và toàn xã hội.

Đặc biệt, cần đặt thế hệ trẻ vào vị trí trung tâm của chiến lược phát triển văn hóa hiện nay. Thanh niên là lực lượng tiếp cận nhanh nhất với các xu hướng toàn cầu, đồng thời cũng là đối tượng chịu tác động trực tiếp từ môi trường truyền thông số. Vì vậy, bên cạnh việc trang bị tri thức và kỹ năng, cần chú trọng giáo dục lý tưởng sống, bản lĩnh văn hóa, khả năng chọn lọc thông tin và ý thức trách nhiệm với cộng đồng. Khi người trẻ có nền tảng giá trị vững vàng, họ không chỉ là đối tượng thụ hưởng văn hóa mà còn trở thành lực lượng sáng tạo, lan tỏa những giá trị tích cực trong xã hội.

Có thể thấy, yêu cầu phát triển văn hóa trong kỷ nguyên mới, trong đó có nhiệm vụ cốt lõi là xử lý hài hòa, hiệu quả mối quan hệ giữa “xây” và “chống” không chỉ là nhiệm vụ của riêng ngành văn hóa, mà là chiến lược phát triển quốc gia mang tầm dài hạn. Một nền văn hóa mạnh sẽ tạo nên một quốc gia mạnh; một dân tộc có bản lĩnh văn hóa vững vàng sẽ có đủ sức đề kháng trước mọi nguy cơ “xâm lăng văn hóa”, đồng thời tạo dựng sức mạnh nội sinh để phát triển nhanh và bền vững trước mọi khó khăn, thách thức.