Một cuốn sách, hai mái đầu

VHO - Hai em nhỏ cùng cúi xuống cuốn sách. Một em mỉm cười. Trong khoảnh khắc giản dị ấy, văn hoá có một gương mặt rất gần: niềm vui được khám phá, được chia sẻ, được bước vào thế giới rộng hơn nơi mình đang ngồi.

Thế giới mở ra giữa sân trường

Trong bức ảnh do Thư viện tỉnh Lâm Đồng công bố, những chiếc ghế nhựa thấp được kê ngoài sân trường. Các em học sinh ngồi sát nhau, sách mở trên tay. Ở bên trái khung hình, hai em cùng đọc một cuốn; nét mặt tươi vui của em nhỏ và những mái đầu nghiêng về trang giấy giữ mắt người xem lâu hơn một bức ảnh xếp hàng nhận quà.

Không cần biết các em sẽ làm nghề gì khi lớn lên để thấy khoảnh khắc này đáng quý. Trước khi trở thành ai đó trong tương lai, trẻ em cần được sống một tuổi thơ có những niềm vui như thế: tìm thấy điều thú vị trong sách và có một người bạn bên cạnh để cùng khám phá.

Một cuốn sách không làm mất đi khoảng cách địa lý. Nhưng khi được đưa đến đúng nơi, được mở ra trong tay người đang muốn đọc, nó có thể giúp khoảng cách ấy bớt trở thành giới hạn.

Bởi có những chuyến đi bắt đầu khi đôi chân vẫn ở nguyên trên sân trường. Trang giấy đưa người đọc gặp một nhân vật, biết một miền đất, thử hiểu một điều trước đó chưa từng nghĩ tới. Từ chỗ đón nhận câu chuyện của người khác, đứa trẻ dần có thêm ngôn ngữ để kể câu chuyện của chính mình.

Giá trị của chuyến xe thư viện nằm ở cuộc gặp gỡ ấy. Sách không còn là những gáy bìa nằm ngay ngắn, chờ người tìm đến. Sách đã đi một quãng đường để đến gần bàn tay trẻ nhỏ.

Mang đến một cơ hội, đón nhận một tiếng nói

Trong đợt phục vụ đầu tháng 10, bên cạnh đọc sách, học sinh được tham gia những hoạt động như nhìn tranh đoán câu chuyện, kể chuyện siêu tốc, khám phá chiếc hộp thần kỳ. Các em có cơ hội lựa chọn, trả lời và kể lại, thay vì chỉ ngồi nghe.

Chi tiết ấy làm thay đổi ý nghĩa của buổi phục vụ văn hoá. Người lớn mang sách tới, nhưng trẻ em không phải những chiếc bình chờ được rót đầy. Các em có sự tò mò riêng, cách hiểu riêng, những liên tưởng đôi khi khiến người lớn bất ngờ. Khi một em được tự chọn sách, lựa chọn ấy cần được tôn trọng. Khi một em kể lại câu chuyện bằng lời của mình, em đang tập bước từ vị trí người tiếp nhận sang người biểu đạt.

Một đời sống văn hoá giàu sức sống cần nuôi dưỡng chính sự chủ động đó. Trẻ em được đọc những điều hay, đồng thời cần được khuyến khích đặt câu hỏi, chia sẻ cảm nhận, vẽ bức tranh, viết đoạn văn, thử nói điều mình nghĩ. Khả năng sáng tạo không nhất thiết bắt đầu bằng một tác phẩm lớn. Nó có thể bắt đầu từ cảm giác: điều mình thấy, mình nghĩ cũng đáng được lắng nghe.

Nhìn hai em cùng đọc cuốn sách, ta còn nhận ra một giá trị khác. Việc đọc vốn có khoảng lặng riêng, nhưng cũng có thể trở thành cách con người đến gần nhau. Một trang sách đặt giữa hai người tạo ra một mối quan tâm chung. Từ đó có thể nảy sinh lời hỏi, cách giải thích, cuộc trao đổi — những kết nối nhỏ mà đời sống cộng đồng luôn cần.

Bởi vậy, vun đắp văn hoá đọc không nên chỉ là thuyết phục trẻ đọc nhiều hơn. Cần giúp việc đọc trở thành một trải nghiệm đáng mong đợi, gắn với niềm vui tự tìm hiểu và niềm vui được chia sẻ.

Ở đó, người làm thư viện có một công việc rất đẹp: đưa sách tới, rồi nhường chỗ cho cuộc gặp giữa cuốn sách và người đọc. Không áp đặt mọi cảm nhận, không vội biến từng trang giấy thành một bài kiểm tra. Có những điều cần được lớn lên trong sự tự do và kiên nhẫn.

Khi chuyến xe rời đi

Điều đáng mừng là câu chuyện ở Lâm Đồng không chỉ dừng ở một đợt hoạt động. Trong thông tin công bố ngày 9.10, Thư viện tỉnh cho biết, với những đơn vị có nhu cầu thường xuyên, việc phối hợp đã chuyển từ đăng ký từng chuyến sang lập kế hoạch theo học kỳ hoặc năm học. Lịch phục vụ, đối tượng và nhu cầu tài liệu được thống nhất trước. Thư viện cũng quan tâm tới sách thực sự được sử dụng ra sao, phản hồi của bạn đọc và nhu cầu cho lần phục vụ tiếp theo.

Đằng sau những việc nghe có vẻ thuần nghiệp vụ ấy là sự chăm chút đáng trân trọng: chuyến xe sau cần nhớ tới người đọc của chuyến xe trước. Đã đến một lần thì tìm cách trở lại, đã trao một cơ hội thì nghĩ cách để cơ hội ấy được tiếp nối.

Một ngày hội có thể làm sân trường rộn ràng. Thói quen đọc cần nhiều hơn. Nó cần sách phù hợp, cần thời gian, cần người hướng dẫn và những lần gặp lại. Sự háo hức vừa được khơi lên sẽ có ý nghĩa lâu bền hơn nếu trẻ biết mình còn được đọc tiếp, hỏi tiếp, tìm tiếp.

Vì thế, câu hỏi cần đặt ra sau mỗi chuyến xe không chỉ là đã phục vụ bao nhiêu người mà còn là: khi xe rời đi, điều gì ở lại?

Có thể là một cuốn sách được tìm mượn tiếp trong thư viện trường. Có thể là một góc đọc được chăm nom tốt hơn. Có thể là đề nghị rất cụ thể của học sinh về loại sách các em muốn có trong lần tới. Những điều ấy cần được lắng nghe, ghi nhận và tổ chức thực hiện, không thể chỉ trông chờ vào sức lay động của một buổi gặp gỡ.

Đưa người dân vào vị trí trung tâm của phát triển văn hoá, nhìn từ câu chuyện này, không phải điều xa xôi. Đó là để nhu cầu của người đọc quyết định việc chuẩn bị sách, để phản hồi của các em giúp điều chỉnh cách phục vụ, để nhà trường và cộng đồng cùng giữ cho việc đọc được tiếp diễn.

Đất nước cần những công trình văn hoá xứng tầm, những tác phẩm có sức vang xa. Đất nước cũng cần bền bỉ chăm chút những cuộc gặp nhỏ giữa con người với tri thức. Bởi người sẽ sáng tạo nên những giá trị của ngày mai có thể đang ngồi trên một chiếc ghế nhựa ngoài sân trường hôm nay, chăm chú trước một trang sách vừa được mở.

Ta không biết cuốn sách ấy sẽ ở lại trong ký ức các em bao lâu. Nhưng ngay lúc này, nó đã có người đọc, có sự chăm chú và nụ cười. Đó là một khởi đầu có thật.

Một cuốn sách có thể được hai em cùng đọc. Một niềm vui có thể được chuyền từ người này sang người khác. Và một tương lai rộng mở hơn cần bắt đầu bằng việc rất cụ thể: đừng để bàn tay muốn tìm sách phải chờ quá lâu.