Hiến tạng: Ai quyết định khi người hiến không còn lên tiếng?

VHO - Một người đăng ký hiến tạng, mong khi mình qua đời có thể cứu sống người khác, nhưng đến lúc ấy, gia đình không đồng ý. Nguyện vọng đã được xác lập có được thực hiện? Câu trả lời không thể chỉ là “tiếp tục vận động”, bởi cơ hội cứu người không chờ đợi sự đồng thuận vô thời hạn.

Hiến mô, tạng là một biểu hiện đặc biệt của lòng nhân ái. Nhưng thử thách của chính sách không nằm ở việc khẳng định nghĩa cử ấy cao đẹp đến đâu. Thử thách nằm ở thời điểm phải quyết định: người hiến đã không còn khả năng lên tiếng, người thân đang đau đớn, còn cơ hội ghép tạng phụ thuộc vào từng giờ.

Khi ấy, pháp luật phải xác định rõ ý chí nào có giá trị quyết định. Nếu một người được quyền đăng ký hiến nhưng nguyện vọng hợp lệ của họ vẫn có thể bị phủ nhận chỉ vì gia đình không đồng ý, quyền tự quyết chưa được bảo đảm đến cùng.

Sáng 21.10.2026, tại Kỳ họp thứ hai, Quốc hội khóa XVI nghe Tờ trình và Báo cáo thẩm tra dự án Luật Hiến, lấy, ghép mô, bộ phận cơ thể người và hiến, lấy xác (sửa đổi). Đáng chú ý, cơ quan thẩm tra đề nghị thống nhất quy định về nguyện vọng hiến trước khi chết làm căn cứ hiến mô, bộ phận cơ thể sau khi chết não, chết tuần hoàn. Đây mới là kiến nghị trong quá trình sửa luật, nhưng đã trực tiếp đặt ra vấn đề về giá trị thực tế của quyết định đăng ký hiến.

Đăng ký hiến phải là một quyết định có giá trị

Luật số 75/2006/QH11 đã phân biệt việc đăng ký của người hiến với sự đồng ý của thân nhân. Theo Điều 18, đăng ký hiến mô, bộ phận cơ thể sau khi chết có hiệu lực kể từ khi người đăng ký được cấp thẻ. Điểm c khoản 2 Điều 21 quy định trường hợp không có thẻ đăng ký hiến thì phải có sự đồng ý bằng văn bản của những người thân thuộc diện luật định.

Đây là hai căn cứ khác nhau. Khi người hiến đã đăng ký, căn cứ là quyết định của chính họ. Khi không có thẻ, luật cho phép thân nhân đồng ý theo những điều kiện nhất định. Không nên nhập hai trường hợp này thành một cơ chế mà cuối cùng, dù đã đăng ký hay chưa, mọi quyết định đều phụ thuộc vào gia đình.

Điều cần được quy định dứt khoát khi hoàn thiện pháp luật là: nguyện vọng hiến của người đủ điều kiện tự quyết, nếu được xác lập hợp lệ và còn hiệu lực, phải được tôn trọng; sự phản đối của thân nhân, tự nó, không phải căn cứ phủ nhận nguyện vọng ấy.

Đây là kiến nghị chính sách cần được thể hiện rõ trong luật, cùng trách nhiệm tổ chức thực hiện. Một quyền liên quan trực tiếp đến cơ thể con người không thể chỉ được bảo đảm bằng sự thuyết phục tùy từng hoàn cảnh.

Theo thông tin Bộ Y tế công bố tháng 10.2026, đến tháng 3.2026, cả nước đã thực hiện 11.187 ca ghép tạng; số người đăng ký hiến mô, tạng sau khi chết vượt 175.000. Số ca ghép từ người hiến chết não chỉ chiếm 8,6%, trong khi tỷ lệ từ người hiến sống là 91,4%. Không thể từ các tỷ lệ này kết luận nguyên nhân chủ yếu là gia đình phản đối. Nhưng những con số cho thấy nguồn hiến sau khi chết còn hạn chế, càng đặt ra yêu cầu bảo đảm nguyện vọng hiến hợp lệ có cơ hội được thực hiện đúng luật.

Gia đình có thể cung cấp thông tin cho thấy người hiến đã đổi ý, bị ép buộc hoặc không đủ khả năng nhận thức khi đăng ký. Cơ sở y tế phải kiểm tra những thông tin đó. Nhưng cần phân biệt việc chứng minh nguyện vọng không hợp lệ hoặc không còn hiệu lực với việc không muốn thực hiện một nguyện vọng vẫn có giá trị. Chỉ trường hợp thứ nhất mới đặt ra căn cứ xem xét lại quyết định của người hiến.

Để việc kiểm tra ấy không dừng ở nguyên tắc, luật cần xác định rõ đầu mối xử lý bất đồng và thời hạn ra quyết định. Cơ sở y tế phải đối chiếu thẻ, hồ sơ đăng ký cùng thông tin cập nhật gần nhất về việc sửa đổi, rút lại nguyện vọng hiến; ghi nhận ý kiến thân nhân, xác minh chứng cứ về tính hợp lệ của nguyện vọng hiến. Cơ quan có thẩm quyền cần kết luận kịp thời bằng văn bản. Nếu không có căn cứ làm mất hiệu lực quyết định hợp pháp của người hiến, sự phản đối của gia đình không nên mặc nhiên trở thành quyền phủ quyết. Đây là kiến nghị sửa luật, không phải quy trình đã được pháp luật hiện hành quy định đầy đủ.

Tôn trọng gia đình, nhưng không chuyển quyền quyết định

Có thể phản biện rằng thực hiện việc hiến khi gia đình phản đối sẽ làm sâu thêm nỗi đau mất người thân. Đó là lo ngại cần được nhìn nhận nghiêm túc. Tình cảm gia đình, tín ngưỡng và mong muốn giữ gìn thi thể đều đáng được tôn trọng. Không thể coi sự phản đối ấy là biểu hiện của việc thiếu lòng nhân ái.

Tuy nhiên, người đã mất cũng có niềm tin và lựa chọn của mình. Họ có thể coi việc trao lại một phần cơ thể để cứu người là điều có ý nghĩa nhất sau khi qua đời. Tôn trọng người ở lại không thể đồng nghĩa với việc gạt bỏ mong muốn hợp lệ của người đã ra đi.

Một quy định rõ ràng còn giúp gia đình giảm bớt gánh nặng quyết định trong thời điểm đau buồn. Thay vì phải trả lời câu hỏi “có cho hiến hay không”, người thân được giải thích rằng người đã mất đã có quyết định và gia đình đang được hỗ trợ để thực hiện tâm nguyện ấy. Sự thay đổi này không xóa bỏ đau đớn, nhưng xác định đúng trách nhiệm của mỗi bên.

Thuyết phục và hỗ trợ tâm lý vẫn rất cần thiết. Song đó phải là cách giúp thực hiện quyết định của người hiến, không phải một vòng xin phép mới có thể khiến quyết định ấy mất hiệu lực.

Cần văn bản, nhưng không cần thêm rào cản

Muốn bảo vệ nguyện vọng khi người hiến không còn lên tiếng, trước hết phải có căn cứ đáng tin cậy về nguyện vọng ấy. Vì vậy, việc chủ động đăng ký hiến nên được thể hiện bằng văn bản giấy hoặc hình thức điện tử có khả năng xác thực, lưu giữ và tra cứu.

Giá trị của văn bản nằm ở việc ghi nhận đúng ý chí, không phải ở số lượng thủ tục. Không nên mặc nhiên yêu cầu mọi đăng ký phải được công chứng, chứng thực nếu có phương thức xác thực phù hợp khác. Một thủ tục phức tạp có thể làm người dân ngần ngại mà chưa chắc bảo vệ họ tốt hơn.

Điều cần bảo đảm là người đăng ký được giải thích đầy đủ, quyết định tự nguyện và có thể sửa đổi, rút lại nguyện vọng thuận tiện. Thông tin mới nhất phải được cập nhật để cơ sở y tế tra cứu kịp thời. Không thể lấy một tấm thẻ cũ làm căn cứ nếu người đăng ký đã đổi ý.

Từ đó, pháp luật cần phân biệt rõ ba tình huống: đã đồng ý hợp lệ thì tôn trọng sự đồng ý; đã từ chối rõ ràng thì không để người khác đồng ý thay; chưa xác định được nguyện vọng thì áp dụng cơ chế đồng ý của thân nhân theo luật.

Cách phân định này vừa bảo vệ quyền tự quyết, vừa không đóng lại cơ hội hiến của người chưa kịp đăng ký. Yêu cầu ghi nhận ý chí bằng văn bản không nên bị biến thành điều kiện tuyệt đối khiến mọi trường hợp thiếu văn bản đều không thể hiến.

Có thể tham khảo kinh nghiệm quốc tế ở cả mô hình đăng ký chủ động và mô hình đồng ý suy đoán. Nhưng với vấn đề đang đặt ra, điều cần học trước hết là sự nhất quán: khi pháp luật đã công nhận lựa chọn của cá nhân, phải có cơ chế xác định và thực hiện lựa chọn đó. Thay đổi mô hình đồng ý sẽ khó có ý nghĩa nếu cuối cùng vẫn không rõ ai được quyết định.

Lời nguyện cần một cơ chế thực hiện

Quy định ưu tiên ý chí người hiến chỉ thuyết phục khi đi cùng những bảo đảm đáng tin cậy: người bệnh được cứu chữa đầy đủ; việc xác định chết tuân thủ yêu cầu chuyên môn và bảo đảm tính độc lập; việc lấy, ghép, phân bổ mô, tạng được giám sát minh bạch. Gia đình phải được giải thích và có đầu mối tiếp nhận, xử lý thông tin về tính hợp lệ của nguyện vọng hiến.

Nhân viên y tế cũng cần được bảo vệ khi thực hiện đúng luật. Không thể yêu cầu họ tôn trọng quyền tự quyết, rồi để họ tự chịu toàn bộ áp lực khi thân nhân phản đối. Luật phải xác định căn cứ hành động, trách nhiệm kiểm tra và cơ chế giải quyết bất đồng trong thời gian phù hợp với yêu cầu chuyên môn.

Vận động người dân đăng ký hiến là vận động họ đặt niềm tin vào khả năng xã hội thực hiện một lời nguyện nhân ái. Đáp lại niềm tin ấy, pháp luật cần trả lời rõ: khi một người đã tự nguyện quyết định và không thay đổi ý chí, quyết định đó phải được bảo đảm thực hiện.

Bởi người hiến không còn có thể lên tiếng lần thứ hai.