Tàu đường dài rời ga Hà Nội, hai đầu mối mới sẽ đón khách thế nào?

VHO - Theo định hướng điều chỉnh quy hoạch mới nhất, Ngọc Hồi và Gia Lâm sẽ trở thành hai đầu mối hành khách kết nối đường sắt quốc gia với đường sắt đô thị của Hà Nội. Ga Hà Nội từng bước chuyển chức năng, nhưng việc di dời tàu khách đường dài chỉ thực hiện khi hạ tầng thay thế và kết nối với trung tâm được hoàn thiện.

Ga Hà Nội có thể sẽ không còn là nơi tập trung các chuyến tàu đường dài như hiện nay. Theo điều chỉnh Quy hoạch mạng lưới đường sắt thời kỳ 2021-2030, tầm nhìn đến năm 2050 được Bộ Xây dựng công bố tháng 7.2026, mạng lưới đường sắt quốc gia qua Hà Nội được tổ chức lại theo các tuyến vành đai, từng bước đưa đường sắt quốc gia ra khỏi khu vực trung tâm.

Trong mô hình này, ga Ngọc Hồi và ga Gia Lâm được xác định là hai ga đầu mối hành khách kết nối đường sắt quốc gia với đường sắt đô thị. Ngọc Hồi là đầu mối hành khách phía Nam, còn Gia Lâm là đầu mối phía Bắc. Tổ hợp ga Ngọc Hồi đồng thời đảm nhận chức năng ga lập tàu của đường sắt quốc gia, đường sắt đô thị và khu depot của đường sắt đô thị, đường sắt quốc gia, đường sắt tốc độ cao.

Điều này có nghĩa, với các chuyến tàu đường dài đi về phía Nam, Ngọc Hồi sẽ đóng vai trò quan trọng trong việc tổ chức đón, trả khách. Từ đây, hành khách có thể tiếp tục kết nối với mạng lưới đường sắt đô thị để vào trung tâm Hà Nội. Ở phía Bắc và Đông, ga Gia Lâm được định hướng trở thành đầu mối kết nối đường sắt quốc gia với đường sắt đô thị, phục vụ các hướng vận tải tương ứng.

Tuy nhiên, ga Hà Nội không phải sẽ dừng đón tàu đường dài ngay sau khi quy hoạch được thông qua. Quy hoạch điều chỉnh nêu rõ việc chuyển đổi chức năng các ga hiện nay chỉ thực hiện sau khi hoàn thành các hạng mục hạ tầng cần thiết, đồng thời phải bảo đảm hoạt động vận tải đường sắt không bị gián đoạn.

Thực tế, Bộ Xây dựng đang triển khai các bước để chuẩn bị cho quá trình này. Tại cuộc họp ngày 14.8.2026 về bàn giao các dự án đường sắt quốc gia cho Hà Nội làm cơ quan chủ quản, Bộ Xây dựng xác định hai dự án quan trọng gồm tuyến vành đai phía Đông Ngọc Hồi - Kim Sơn và dự án cải dịch tuyến Phú Xuyên - Ngọc Hồi. Đây là những hạ tầng nhằm tạo điều kiện di dời hoạt động chạy tàu và vận tải đường sắt quốc gia khỏi đoạn ga Hà Nội - Ngọc Hồi.

Riêng tuyến vành đai phía Đông Ngọc Hồi - Kim Sơn có tuyến chính dài khoảng 31,3km và tuyến nhánh khoảng 10,3 km. Bộ Xây dựng cho biết dự án đã được đưa vào kế hoạch đầu tư công trung hạn giai đoạn 2026-2030 để tiếp tục các bước chuẩn bị đầu tư. Cùng với đó, khu vực ga Gia Lâm được định hướng nâng cấp, cải tạo để phục vụ các đoàn tàu phía Bắc và kết nối về phía Nam khi tổ chức chạy tàu quốc gia trên đoạn Gia Lâm - Hà Nội - Ngọc Hồi được thay đổi.

Một dự án khác là tuyến cải dịch Phú Xuyên - Ngọc Hồi dài khoảng 26,5km. Theo Bộ Xây dựng, dự án gồm xây dựng mới ga Thường Tín, ga Phú Xuyên mới và Trung tâm điều hành vận tải đường sắt quốc gia (OCC) dự kiến di dời từ ga Hà Nội về khu vực ga Thường Tín. Đây là phần hạ tầng kỹ thuật cần thiết để tổ chức lại hoạt động chạy tàu, vận tải hành khách và hàng hóa khi tuyến hiện hữu được chuyển đổi.

Bộ Xây dựng nhấn mạnh việc di dời phải được thực hiện theo trình tự, trong đó chỉ chuyển hoạt động vận tải khỏi ga Hà Nội sau khi các dự án đường sắt liên quan hoàn thành, nhằm tránh đứt gãy chuỗi vận tải quốc gia. Cục Đường sắt Việt Nam cũng được giao phối hợp xác định vị trí, quy mô ga Ngọc Hồi và đặc biệt lưu ý xây dựng Trung tâm OCC để bảo đảm điều hành chạy tàu liên tục.

Vấn đề lớn nhất khi tàu đường dài không còn tập trung tại ga Hà Nội sẽ là kết nối hành khách từ trung tâm thành phố tới các đầu mối mới. Đây cũng là yêu cầu được đặt ra ngay trong quy hoạch: phương án tổ chức phải bảo đảm đón, trả khách giữa tổ hợp Ngọc Hồi, ga Gia Lâm với trung tâm Hà Nội thuận lợi, hiệu quả.

Về lâu dài, việc đưa đường sắt quốc gia ra các tuyến vành đai được kỳ vọng giảm các đoàn tàu chạy xuyên tâm, qua đó tạo điều kiện tổ chức lại không gian đường sắt trong khu vực nội đô. Quy hoạch mạng lưới đường sắt quốc gia trước đó cũng đã xác định hướng tổ chức đường sắt qua Hà Nội theo các tuyến vành đai phía Đông và phía Tây, không đi vào trung tâm; một số đoạn tuyến xuyên tâm sẽ được chuyển thành đường sắt đô thị khi các tuyến thay thế hoàn thành.

Đáng chú ý, định hướng này không đứng riêng lẻ mà gắn với quá trình mở rộng mạng lưới đường sắt của Hà Nội. Dự thảo quy hoạch các tuyến, ga đường sắt khu vực đầu mối Hà Nội được Cục Đường sắt Việt Nam trình Bộ Xây dựng trong tháng 9.2026 tiếp tục đề xuất xây dựng 6 tuyến đường sắt quốc gia mới, gồm vành đai phía Đông Ngọc Hồi - Thường Tín - Kim Sơn, vành đai phía Tây, tuyến đường sắt tốc độ cao Bắc - Nam, Lào Cai - Hà Nội - Hải Phòng, Hà Nội - Quảng Ninh và Hà Nội - Đồng Đăng mới.

Trong đó, tuyến đường sắt Hà Nội - Đồng Đăng mới được đề xuất có đoạn Gia Lâm - Yên Viên dài khoảng 6 km, xây dựng đường đôi, khổ 1.435mm, cùng hành lang nhưng khác hạ tầng với tuyến đường sắt đô thị số 1. Cách tổ chức này nhằm duy trì khả năng kết nối hành khách giữa các đầu mối đường sắt quốc gia và khu vực trung tâm.

Như vậy, câu chuyện của ga Hà Nội trong quy hoạch mới không đơn thuần là “đóng ga” hay “chuyển ga”. Đây là quá trình đổi vai của một đầu mối đường sắt trong lòng đô thị. Khi các dự án mới hoàn thành, Ngọc Hồi sẽ đảm nhận vai trò cửa ngõ phía Nam, Gia Lâm là đầu mối phía Bắc, còn ga Hà Nội từng bước chuyển sang chức năng phù hợp với mạng lưới đường sắt đô thị.

Bài toán quyết định hiệu quả của phương án sẽ nằm ở chặng đường cuối: từ nơi hành khách sinh sống, làm việc hoặc lưu trú đến các ga đầu mối mới. Nếu kết nối giữa Ngọc Hồi, Gia Lâm với mạng lưới đường sắt đô thị được tổ chức đồng bộ, việc chuyển đầu mối có thể tạo ra một mạng lưới nhiều cực thay vì tập trung vào một ga trung tâm. Ngược lại, nếu hạ tầng kết nối không đi trước, hành trình của hành khách sẽ phát sinh thêm một chặng di chuyển trước khi bắt đầu chuyến tàu đường dài.

Vì thế, câu hỏi “hành khách sẽ đi tàu ở đâu?” thực chất còn kéo theo một câu hỏi lớn hơn: đi từ trung tâm Hà Nội đến ga tàu đường dài bằng cách nào, mất bao lâu và có thuận tiện hay không. Đây sẽ là một trong những yếu tố quan trọng khi tổ chức lại mạng lưới đường sắt Thủ đô trong những năm tới.