Chuyện từ cây hoa sữa

VHO - Vừa mới đây ở Hà Nội rộ lên chủ trương cho dời hoặc cắt tỉa bớt bông các cây hoa sữa ở nhiều tuyến phố đã được trồng từ mấy chục năm trước. Thống kê có đến 14.400 cây hoa sữa ở hàng trăm tuyến phố. Nếu cây nào cũng “động đến” thì quả là một công việc khổng lồ.

Thông tin này gây bất ngờ cho một số người, còn số khác không có gì ngạc nhiên. Những người vốn “ở xa”, như tác giả bài viết này những năm 1980 từ trong Nam ra, tình cờ được ngửi mùi hoa ở phố nhỏ Nguyễn Du, rất đượm, rất ấn tượng trong không khí mùa thu, cũng ước chi gặp nhiều phố có hoa sữa như vậy.

 Đã có một số bài thơ, bản nhạc ca ngợi mùi thơm hoa sữa, khá hay. Một anh bạn không biết tìm cây ở đâu, nhanh nhảu đem về trồng ở góc sân nhà, cây ra hoa thơm ngát, vậy là không cần ra Hà Nội vẫn có hoa sữa để ngửi.

Sau biết rằng, không riêng ở Hà Nội hay xứ Bắc mới có cây hoa sữa. Tình cờ lên nguồn Ba Tơ tỉnh Quảng Ngãi, tác giả bài này nghe đồng bào Hrê nói cái tên thôn Gò Rét là nơi có nhiều cây hret (loang hrek), tiếng phổ thông gọi là cây hoa sữa, mọc tự nhiên. Nhưng trong từ vựng tiếng Hrê, hret không có nghĩa là “hoa sữa”, mà nghĩa là lác đồng tiền. Loang hret nghĩa là cây có hoa (như) lác đồng tiền. Không có ý “bôi bác” hay chê bai gì cây hoa, người Hrê chỉ đơn giản liên tưởng mà thành tên như vậy, và đúng là hoa có hình giống thế thật.

Nếu như tên hoa sữa trong tiếng phổ thông là miêu tả cảm giác về mùi hương, thì loang hret trong tiếng Hrê là liên tưởng về hình. Trên đồi cao đầu nguồn nước có ngọn đồi toàn hoa sữa, đương nhiên rất ấn tượng, nên người ta đặt luôn cho tên đồi là Go Hret, phổ thông hóa thành Gò Rét, làng có đồi này cũng gọi luôn là làng Gò Rét.

Đương nhiên ở đây hoa sữa mọc tự nhiên, không có ai trồng như ở phố Hà Nội. Sự ngồn ngộn dày đặc búp cũng như mùi hương nồng của hoa sữa hẳn phản ánh sức sống và khả năng sinh sản của nó rất cao. Tất nhiên hoa sữa ở trên gò đồi vắng, hương hoa có nồng mấy cũng không sao, như ở làng Hrê kia.

Còn ông bạn nọ thì ở phố chật chội. Ông tìm cây hoa sữa về trồng ở góc sân, cây lớn rất nhanh, càng cho hoa dày đặc và tỏa mùi càng ngào ngạt. Một hôm ông bạn bỗng dưng gọi thợ cây đến cắt sửa. Các cây loài khác to tương đương thì chỉ chỉnh lại cành lá chút ít, còn cây hoa sữa thì “triệt” luôn. Tôi hỏi: Sao uổng vậy? Người bạn nói: “Tôi bị các ông nhạc sĩ, các ông nhà thơ lừa!”. Tôi hỏi: “Sao lại lừa? Nó rất thơ rất nhạc mà. Tôi thấy chẳng sao cả?” Người bạn đáp: “Ông lâu lâu mới nghe mùi, nó khác. Ông mà bị viêm xoang, ngửi cái hoa mùi nồng nặc này thử xem”. Và ông nhìn cây hoa bị cắt bỏ lên xe chở đi, không chút hối tiếc.

Lỗi không phải tại cây hoa sữa. Ai cũng biết cây đường phố thường được lựa chọn “khắt khe” hơn cây trồng ở mọi nơi khác. Với cây đường phố, ai cũng có thể hiểu yêu cầu lựa chọn là giống cây thân cứng, dễ tính, ít rụng lá, đẹp, phù hợp với không gian rộng hẹp, với điều kiện nước nôi nắng gió khác nhau và dĩ nhiên là không độc, không gây khó chịu với con người. Cũng có nghĩa một khi trồng cây đường phố thì người ta phải tính toán chi ly mọi điều, để cây trồng làm bạn lâu dài với con người, chứ không phải nay trồng mai bỏ. Như cây phượng vĩ có lá nhỏ li ti, rất hay rụng lá, nhất là thân cây mềm dễ tách nhánh, ngã đổ, nên mặc dù cây cho màu hoa rất ấn tượng, nhưng nhiều nơi phải bỏ.

Cây đuôi công thì sống rất khỏe, ít đổ lá, nhưng nó lại tỏa nhánh sôi sổi, phá bung các không gian hẹp, nhiều nơi cũng bỏ. Kể cây đại thụ mà có mùi hương như hoa sữa cũng rất hiếm, nhưng hương nồng quá cũng gây khó chịu đối với con người. Cây không tự tiến vào phố. Cây được vời về trồng, lớn lên và ra hoa, ra quả một cách tự nhiên. Việc trồng cây hoa sữa đã qua rất nhiều thập niên rồi, đã ghi dấu ấn vào thơ vào nhạc, người người đều ngửi thấy rồi. Vậy mà trong mấy chục năm đó, người ta lại không biết độ nồng của hoa sữa gây nhức đầu, khó chịu cho nhiều người hay sao?

Nếu biết thì sao ở Hà Nội có đến mười mấy ngàn cây được trồng, không chỉ ở phố Nguyễn Du mà còn nhiều phố khác? Bỏ công trồng, chăm sóc qua mấy chục năm, giờ lại bỏ cây, bứng dời đi, hay tỉa bớt hoa, lại đẻ ra nhiều “công ăn việc làm” mà lẽ ra không nên có.