Võ Liêm Sơn: Người thầy khai mở tư tưởng cách mạng từ bục giảng Quốc học Huế

VHO - Ngày 22.2.1949, nhà thơ, nhà giáo yêu nước Võ Liêm Sơn qua đời, khép lại hành trình của một trí thức tiêu biểu đầu thế kỷ XX - lớp người dùng văn hóa, giáo dục và văn chương để đánh thức tinh thần dân tộc trong buổi giao thời lịch sử. Cuộc đời ông cho thấy vai trò đặc biệt của người trí thức Việt Nam khi văn hóa trở thành một mặt trận quan trọng của phong trào giải phóng dân tộc.

Võ Liêm Sơn sinh ngày 8.9.1888 tại xã Hữu Ngoại (sau là xã Thiên Lộc, huyện Can Lộc cũ, Hà Tĩnh), vùng đất nằm dưới chân núi Hồng Lĩnh - cái nôi văn chương nổi tiếng với nhiều danh nhân như Nguyễn Du, Nguyễn Công Trứ hay Nguyễn Huy Tự. Sinh trưởng trong gia đình có truyền thống yêu nước, thân phụ ông từng tham gia phong trào Cần Vương, môi trường gia đình và quê hương đã sớm hun đúc ý thức dân tộc và tinh thần trách nhiệm xã hội cho người trí thức trẻ.

Năm 1905, ông theo gia đình vào Huế học tại Trường Quốc học Huế, nơi quy tụ nhiều thanh niên ưu tú của đất nước. Tại đây, Võ Liêm Sơn tham gia phong trào chống thuế, đòi quyền sống cùng nhân dân. Cùng thời với ông có nhiều gương mặt sau này trở thành nhân vật lịch sử, trong đó có Nguyễn Tất Thành.

Con đường học vấn của Võ Liêm Sơn đặc biệt nổi bật. Năm 1911 ông đỗ Thành chung, năm 1912 tiếp tục đỗ cử nhân Hán học. Chỉ trong hai năm, ông hoàn thành hai học vị thuộc hai hệ tri thức Đông - Tây khác nhau, cho thấy tầm vóc của một trí thức giao thời vừa am hiểu truyền thống vừa tiếp thu tư tưởng mới. Sự kết hợp này về sau trở thành nền tảng quan trọng cho hoạt động giáo dục và tư tưởng của ông.

Sau khi tốt nghiệp, Võ Liêm Sơn từng được bổ nhiệm làm Tri huyện Duy Xuyên (Quảng Nam). Tuy nhiên, vì phản đối quan chức tham nhũng và chống lại viên thương chính người Pháp, ông bị cách chức và điều về Huế. Người dân Duy Xuyên tiếc nuối vị quan thanh liêm, từng tặng ông đôi câu đối ca ngợi đức độ và học vấn - một minh chứng cho uy tín đạo đức của ông trong xã hội đương thời.

Rời con đường quan trường, Võ Liêm Sơn dành trọn đời cho giáo dục. Từ giáo thụ Quảng Xương, huấn đạo Ninh Thuận, kiểm học Phú Yên, đến năm 1919 ông trở lại Quốc học Huế với giảng dạy Hán văn và Quốc văn. Đây là giai đoạn quan trọng nhất trong sự nghiệp của ông, khi bục giảng trở thành không gian truyền bá tinh thần dân tộc và tư tưởng tiến bộ.

Là người đọc nhiều tân thư phương Tây, tiếp cận sớm các tư tưởng cách mạng và học thuyết mới, Võ Liêm Sơn đã lồng ghép tinh thần yêu nước, ý thức xã hội và những khái niệm sơ khai về chủ nghĩa Mác vào bài giảng. Học trò của ông sau này trở thành những trí thức và nhà cách mạng lớn của Việt Nam như Trần Phú, Hà Huy Tập, Tạ Quang Bửu, Võ Nguyên Giáp, Đào Duy Anh…

Đại tướng Võ Nguyên Giáp từng viết: “Cụ Võ là người truyền bá tư tưởng cách mạng đầu tiên cho tôi, là người đầu tiên giới thiệu cho tôi cuốn sách trình bày khái lược về chủ nghĩa Mác”. Lời đánh giá ấy cho thấy ảnh hưởng sâu sắc của Võ Liêm Sơn không chỉ ở phạm vi giáo dục mà còn đối với tiến trình hình thành đội ngũ lãnh đạo cách mạng Việt Nam thế kỷ XX.

Song song với giáo dục, Võ Liêm Sơn vẫn sáng tác văn chương. Các tác phẩm như Ngắm non Hồng, Cô lâu mộng cùng nhiều bài thơ trào phúng thể hiện rõ tinh thần yêu nước kín đáo nhưng mãnh liệt của tầng lớp trí thức thời thuộc địa. Văn chương của ông mang tính chuyển tiếp: vẫn giữ hình thức cổ điển nhưng nội dung hướng về vận mệnh dân tộc, phản ánh trách nhiệm xã hội của người cầm bút. Ông thuộc lớp trí thức biến văn hóa thành sức mạnh tinh thần, góp phần hình thành nền văn hóa yêu nước đầu thế kỷ XX.

Năm 1926, ông tham gia Đảng Tân Việt và bị thực dân Pháp bắt giam năm 1930 vì hoạt động chính trị. Sau khi ra tù, ông tiếp tục sáng tác, cổ vũ tinh thần dân tộc và tham gia phong trào Việt Minh. Trong kháng chiến chống Pháp, ông giữ cương vị Chủ tịch Mặt trận Liên Việt Liên khu IV, góp phần tập hợp trí thức và văn nghệ sĩ tham gia kháng chiến, xây dựng nền văn hóa gắn với sự nghiệp độc lập dân tộc.

Di sản lớn nhất Võ Liêm Sơn để lại không chỉ nằm ở tác phẩm hay chức vụ, mà ở vai trò “người thầy của những nhà cách mạng”. Ông đại diện cho hình mẫu trí thức Việt Nam đầu thế kỷ XX: học rộng, nhân cách thanh liêm, dấn thân xã hội và đặt văn hóa - giáo dục ở vị trí trung tâm của sự nghiệp cứu nước.

Ngày nay, tên tuổi Võ Liêm Sơn được tưởng niệm qua bia lưu niệm tại Huế, qua các công trình nghiên cứu lịch sử văn hóa và những con đường, trường học mang tên ông tại quê hương Hà Tĩnh và miền Trung. Trong dòng chảy lịch sử văn hóa Việt Nam hiện đại, ông hiện lên như một biểu tượng đặc biệt: người gieo hạt giống tư tưởng từ lớp học nhỏ nhưng góp phần làm thay đổi vận mệnh lớn của dân tộc.