Đình Động Bồng – nơi hội tụ hồn làng, dấu son kiến trúc thời Nguyễn

VHO - Không chỉ là nơi thờ bậc danh thần Tô Hiến Thành, đình Động Bồng (xã Tống Sơn, Thanh Hóa) còn lưu giữ những giá trị đặc sắc về kiến trúc thời Nguyễn và in đậm dấu ấn lịch sử cách mạng. Trải hơn hai thế kỷ tồn tại, ngôi đình trở thành biểu tượng văn hóa – lịch sử tiêu biểu của vùng “đình huyện Tống”.

Di tích thờ danh thần và chứng nhân lịch sử

Đình Động Bồng được xây dựng ở phía Tây làng Động Bồng, là nơi thờ Tô Hiến Thành, vị đại thần văn võ song toàn dưới triều Lý, nổi tiếng cương trực, thanh liêm, hết lòng vì sự nghiệp trung hưng đất nước.

Ông đỗ Tiến sĩ dưới triều vua Lý Anh Tông và mất năm 1179. Nhân dân nhiều nơi lập đền thờ ông, song tại Thanh Hóa, đình Động Bồng được coi là nơi thờ chính.

Không chỉ mang giá trị tâm linh, đình Động Bồng còn gắn liền với nhiều sự kiện quan trọng trong lịch sử hiện đại. Trong hai cuộc kháng chiến của dân tộc, đình từng là nơi nhân dân nghe thư Bác Hồ gửi các cụ phụ lão toàn quốc; nơi tổ chức các lớp huấn luyện nâng cao cảnh giác cách mạng; nơi phát động phong trào thi đua yêu nước và là địa điểm diễn ra Đại hội đại biểu Đảng bộ huyện Hà Trung (cũ) lần thứ nhất.

Những dấu mốc ấy đã khiến ngôi đình không chỉ là chốn sinh hoạt văn hóa cộng đồng, mà còn trở thành “địa chỉ đỏ” của phong trào cách mạng địa phương.

Một người cao tuổi ở làng Động Bồng xúc động chia sẻ: “Từ thời cha ông, đình đã là chốn linh thiêng và cũng là nơi hội họp mỗi khi làng có việc trọng đại.

Trong kháng chiến, bà con tập trung về đây nghe cán bộ nói chuyện thời cuộc, đọc thư Bác Hồ; ai cũng tin tưởng và một lòng theo cách mạng. Với chúng tôi, đình không chỉ là di tích mà còn là ký ức sống của làng quê”.

Theo tư liệu còn lưu trên bức thượng lương, đình được dựng vào “năm Gia Long thập niên” (1812). Dấu ấn kiến trúc trên bộ khung gỗ cho thấy đây là công trình tiêu biểu của thời Nguyễn, phản ánh trình độ kỹ thuật và thẩm mỹ của cư dân bản địa đầu thế kỷ XIX.

Giá trị kiến trúc đặc sắc và định hướng phát huy di sản

Về tổng thể, đình Động Bồng được bố cục theo kiểu “chân vồ”, gồm Tiền đường và Hậu cung (nay Hậu cung không còn). Nhà Tiền đường có quy mô 5 gian 2 chái, diện tích khoảng 405m².

Phía trước là sân đình rộng 12m, có hệ thống cổng trụ, trụ biểu, phía ngoài là đường dẫn vào đình và ao đình hình vuông.

Không gian đình được bao bọc bởi tường rào, phía trước có hàng thiên hoa, tạo nên cảnh quan kiến trúc hài hòa giữa công trình và môi trường làng quê.

Bộ khung đình gồm 36 cột gỗ, bố trí thành 4 hàng: 12 cột lớn, 20 cột quân và 4 cột chái. Kết cấu vì kèo theo kiểu “chồng rường kẻ bẩy”, các trụ đứng được tạo dáng như chiếc “độc bình”, vừa khỏe khoắn vừa mang giá trị thẩm mỹ.

Hệ thống xà dọc, xà ngang và hoành mái liên kết chặt chẽ, tạo nên không gian kiến trúc bề thế mà vẫn thanh thoát.

Điểm nổi bật của đình Động Bồng là hệ mái cong bốn phía, các góc đao uốn lượn mềm mại như cánh hoa. Trên đầu đao trang trí hình rồng bay vút, ngói mũi hài có hoa văn hài hòa, diềm mái chạm hình lá ba chẽ, trên bờ nóc là hình tượng “long chầu nguyệt” cùng các con sấu đầu rồng ở bốn góc, tạo nên tổng thể kiến trúc sinh động, gần gũi với thiên nhiên.

Theo đánh giá của các nhà nghiên cứu văn hoá, đình Động Bồng là một trong những công trình tiêu biểu của loại hình “kiến trúc địa phương” thời Nguyễn ở Thanh Hóa. Đình Động Bồng không chỉ có giá trị về lịch sử cách mạng mà còn là mẫu mực về kiến trúc đình làng truyền thống thời Nguyễn.

Đây là di tích tiêu biểu phản ánh sự sáng tạo của nghệ nhân dân gian và đời sống văn hóa làng xã xứ Thanh. Việc bảo tồn, tu bổ và phát huy giá trị của đình cần được đặt trong tổng thể quy hoạch phát triển văn hóa – du lịch của địa phương.

Năm 2001, đình Động Bồng được công nhận là Di tích lịch sử cấp quốc gia. Tuy nhiên, theo người dân địa phương, để ngôi đình thực sự “sống” trong đời sống hôm nay, cần có thêm các hoạt động gắn với cộng đồng.

Từ góc độ quản lý nhà nước, Sở VHTTDL Thanh Hóa cũng định hướng kết nối đình Động Bồng với các di tích lân cận như đình Gia Miêu – lăng miếu Triệu Tường, đình Trung (xã Hà Long), Chiến khu Ngọc Trạo (xã Ngọc Trạo)… để hình thành tuyến du lịch văn hóa – lịch sử phía Bắc tỉnh Thanh Hóa.

“Khi được đặt trong một không gian di sản liên hoàn, đình Động Bồng sẽ không còn là điểm đến đơn lẻ mà trở thành mắt xích quan trọng trong mạng lưới di sản xứ Thanh, góp phần giáo dục truyền thống và phát triển du lịch bền vững”, Sở VHTTDL Thanh Hoá nhấn mạnh.