Từ máy cũ đến giá ảo: Những thủ đoạn trong mua sắm thiết bị y tế

VHO - Thiết bị đã bị thải loại có thể được tân trang, làm lại giấy tờ; giá được đẩy lên qua nhiều tầng trung gian; thông số kỹ thuật và báo giá có thể được sắp đặt từ trước. Những thủ đoạn trong mua sắm thiết bị y tế thường liên kết thành một chuỗi khép kín, khiến hồ sơ có thể đầy đủ nhưng chưa chắc phản ánh đúng nguồn gốc, chất lượng và giá trị thực của thiết bị.

“Tẩy tuổi” máy cũ, nâng giá qua trung gian

Thượng tá, Tiến sĩ Đào Trung Hiếu, chuyên gia tội phạm học, cựu Điều tra viên Phòng Cảnh sát hình sự, Công an TP Hà Nội kể, năm 2010, khi chỉ huy tổ khám xét khẩn cấp một công ty kinh doanh thiết bị y tế liên quan đến hành vi làm giả con dấu, tài liệu, ông từng tiếp cận những tài liệu phản ánh thủ đoạn đưa thiết bị cũ vào Việt Nam.

Theo đó, một số thiết bị đã bị thải loại, được người trong nghề gọi là “hàng bãi rác”, bị thu gom tại Mỹ, chuyển qua Thâm Quyến, làm lại giấy tờ xuất xứ và chứng nhận chất lượng, tân trang hình thức rồi đưa vào Việt Nam bằng nhiều tuyến, kể cả đường tiểu ngạch.

Thiết bị được mua với giá thấp hơn nhiều so với hàng chính hãng mới nhưng khi hoàn thiện hồ sơ, đưa vào cơ sở y tế và quyết toán, giá có thể được đẩy lên ngang với giá thị trường. Máy cũ qua quá trình “mông má” không chỉ được thay đổi diện mạo mà còn có nguy cơ bị “tẩy tuổi”, che giấu thời gian sử dụng, lịch sử sửa chữa và chất lượng thực tế.

Thông tin ban đầu khi đó cũng gợi ra dấu hiệu chi tiền cho một số lãnh đạo bệnh viện. Tuy nhiên, Thượng tá Đào Trung Hiếu cho biết sau đó ông không tiếp tục thụ lý vụ việc nên không đưa ra kết luận về hành vi hoặc trách nhiệm của bất cứ tổ chức, cá nhân nào.

Từ câu chuyện này, ông Hiếu chỉ ra một vấn đề: Khi thiết bị đi qua nhiều quốc gia, nhiều pháp nhân và nhiều loại hợp đồng, một bộ hồ sơ đầy đủ chưa chắc đã phản ánh đúng nguồn gốc cùng giá trị thực của tài sản.

Việc mua bán qua trung gian cũng là phương thức có thể được sử dụng để đẩy giá. Thiết bị được chuyển qua nhiều doanh nghiệp, mỗi lần giao dịch lại tăng thêm một phần giá. Đến khi nhập khẩu hoặc bán vào bệnh viện, giá trên hợp đồng đã cách xa giá ban đầu của nhà sản xuất.

Kết quả điều tra bước đầu vụ án xảy ra tại Công ty Cổ phần Đầu tư Y tế Việt Mỹ cho thấy dấu hiệu của thủ đoạn này. Theo Bộ Công an, Bùi Chân Phương thành lập, chỉ đạo, điều hành ba công ty tại Việt Nam, năm công ty tại Singapore và ba công ty tại Hong Kong (Trung Quốc) để mua đi, bán lại, nâng giá thiết bị y tế, thuốc tân dược trước khi nhập khẩu về Việt Nam, bán vào các đơn vị, cơ sở y tế với giá rất cao.

Cơ quan điều tra cũng xác định hành vi lợi dụng Giấy phép nhập khẩu thiết bị y tế do Bộ Y tế cấp cho thiết bị chính, khai báo gian dối các thiết bị y tế khác là thiết bị y tế kèm theo để nhập lậu.

Ngày 24.7.2026, Cơ quan Cảnh sát điều tra Bộ Công an đã khởi tố vụ án “Buôn lậu, Vi phạm quy định về kế toán gây hậu quả nghiêm trọng”. Đây là kết quả điều tra bước đầu, chưa phải phán quyết xác định tội trạng của các bị can.

Qua nhiều lớp công ty, nguồn gốc và giá ban đầu của thiết bị dần bị che khuất. Phần chênh lệch có thể được phân bổ vào lợi nhuận thương mại, phí dịch vụ hoặc những khoản chi khác, khiến giá cuối cùng vẫn có vẻ được hình thành từ các giao dịch hợp pháp.

Thủ đoạn bắt đầu trước khi mở thầu

Theo Thượng tá Đào Trung Hiếu, nhiều người cho rằng gian lận đấu thầu chỉ xảy ra ở thời điểm mở hồ sơ, bỏ giá hoặc ký hợp đồng. Trên thực tế, cuộc thầu có thể đã được định đoạt từ khâu hình thành nhu cầu và xây dựng cấu hình kỹ thuật.

Bệnh viện có thể chưa đánh giá đầy đủ nhu cầu điều trị, công suất khai thác, nhân lực vận hành và kinh phí bảo trì nhưng đã đề xuất mua một loại máy cụ thể. Nhu cầu mua sắm khi đó có nguy cơ được tạo ra hoặc điều chỉnh để phù hợp với sản phẩm mà doanh nghiệp muốn bán.

Bước tiếp theo là “cài” cấu hình. Hồ sơ mời thầu không nhất thiết phải ghi tên hãng hoặc model, nhưng có thể đưa ra một nhóm thông số chỉ sản phẩm của doanh nghiệp đã được lựa chọn từ trước mới đáp ứng.

Những tiêu chí có vẻ mang tính chuyên môn nhưng không thật sự cần thiết cũng có thể được bổ sung để loại bớt đối thủ. Gói thầu vẫn được công bố công khai, song khả năng cạnh tranh thực chất đã bị thu hẹp ngay trong các yêu cầu kỹ thuật.

Giá gói thầu cũng có thể được “làm ra” từ những báo giá không độc lập. Ba văn bản mang tên ba doanh nghiệp khác nhau chưa chắc đại diện cho ba nguồn tham khảo thực sự nếu các công ty có quan hệ sở hữu, quan hệ đại lý hoặc cùng nằm trong một nhóm lợi ích.

Doanh nghiệp dự kiến trúng thầu đưa ra mức giá mục tiêu; những đơn vị còn lại cung cấp báo giá cao hơn để tạo mặt bằng so sánh. Ba báo giá sau đó trở thành căn cứ phê duyệt dự toán, khiến một mức giá đã được sắp đặt mang hình thức của giá thị trường.

Giá thiết bị nhập khẩu, giá qua trung gian, giá máy mới, máy đã qua sử dụng, giá có phụ kiện và giá chưa gồm phụ kiện cũng có thể bị trộn lẫn. Các khoản lắp đặt, đào tạo, phần mềm, bảo hành và vận chuyển được đưa vào giá trọn gói, làm cho việc đối chiếu trở nên khó khăn.

Thông thầu là mắt xích tiếp theo. Nhà thầu có quan hệ lợi ích có thể tham gia từ quá trình xây dựng hồ sơ mời thầu; các doanh nghiệp phối hợp nộp hồ sơ để tạo ra vẻ ngoài có nhiều nhà thầu tham dự; một số đơn vị đưa ra mức giá cao hơn hoặc cố tình không đáp ứng tiêu chí để nhường phần thắng cho doanh nghiệp đã được sắp xếp.

Các công ty có thể luân phiên đứng tên trúng thầu, sử dụng doanh nghiệp con, doanh nghiệp liên kết hoặc đối tác thân hữu làm “quân xanh”. Sự phối hợp đôi khi bộc lộ qua những hồ sơ có cách trình bày, lỗi kỹ thuật hoặc dữ liệu tương đồng.

Một số gói thầu còn có thể bị chia nhỏ, tách thời điểm mua sắm hoặc gắn với lý do cấp bách không đúng bản chất nhằm giảm mức độ cạnh tranh. Đấu thầu được thực hiện trên hệ thống điện tử nhưng quyết định thực tế có thể đã được sắp đặt từ trước.

Sau khi hợp đồng được ký, phần chênh lệch có thể được che giấu qua doanh nghiệp trung gian, hợp đồng dịch vụ, chiết khấu ngoài sổ sách, quà tặng, tài trợ hoặc những khoản chi mang tên gọi khác. Sổ sách kế toán không phản ánh đầy đủ giao dịch thực, trong khi hồ sơ mua sắm vẫn có chữ ký, con dấu và biên bản nghiệm thu.

Những thủ đoạn trong mua sắm thiết bị y tế vì thế hiếm khi tồn tại riêng lẻ. Chúng có thể nối tiếp nhau từ tạo nhu cầu, “cài” cấu hình, dựng báo giá, tạo cạnh tranh giả đến nâng giá qua nhiều lớp trung gian, hợp thức hóa chứng từ và che giấu dòng tiền.

Kết quả cuối cùng là thiết bị có thể đúng tên nhưng không đúng chất lượng; cuộc thầu có đủ doanh nghiệp nhưng thiếu cạnh tranh thực chất; hồ sơ có đủ báo giá nhưng không phản ánh giá thị trường. Giá trị ảo từ đó được đưa vào bệnh viện dưới hình thức một tài sản đã hoàn thành đầy đủ thủ tục mua sắm.