Việt Nam lần đầu có gian triển lãm quốc gia tại Venice Art Biennale

VHO - Triển lãm "Tằm" của hoạ sĩ Lê Hữu Hiếu sẽ chính thức xuất hiện tại Venice Art Biennale lần thứ 61, đánh dấu lần đầu tiên Việt Nam tham dự sự kiện mỹ thuật tầm cỡ thế giới này.

Đưa nghệ thuật Việt Nam vào dòng chảy toàn cầu

Sự kiện Venice Art Biennale lần thứ 61 đánh dấu một bước ngoặt quan trọng khi Việt Nam lần đầu tiên chính thức có gian Triển lãm Quốc gia tại Venice - một trong những trung tâm nghệ thuật đương đại hàng đầu thế giới. 

Theo ghi nhận từ truyền thông Italy, không gian trưng bày của Việt Nam đặt tại Ca’ Faccanon, một công trình kiến trúc lịch sử nằm ngay giữa lòng thành phố, mang chủ đề “Vietnam: Art in Global Flow”.

Đây không đơn thuần là một hoạt động triển lãm, mà còn là một tuyên ngôn văn hóa. Sự hiện diện chính thức tại Biennale cho thấy nghệ thuật Việt Nam đang chuyển mình mạnh mẽ, từ vị thế “quan sát” sang chủ động tham gia vào dòng chảy toàn cầu.

Trong bối cảnh thế giới đối diện với nhiều biến động, việc lựa chọn chủ đề “Art in Global Flow” cũng thể hiện mong muốn đóng góp vào những đối thoại lớn về sự chung sống, về cách các nền văn hóa có thể giao thoa mà vẫn giữ được bản sắc riêng.

Trong tổng thể không gian đó, nghệ sĩ Lê Hữu Hiếu trở thành điểm nhấn đặc biệt khi là đại diện duy nhất của Việt Nam có triển lãm cá nhân tại Biennale năm nay. Đây không chỉ là thành tựu cá nhân, mà còn mở ra một tiền lệ quan trọng cho mỹ thuật đương đại Việt Nam.

Hành trình của Lê Hữu Hiếu không phải là sự thăng tiến nhanh chóng, mà là quá trình tích lũy dài hạn. Trước khi góp mặt tại Venice Biennale 61, anh đã từng tham gia Florence Biennale, xuất hiện tại Miami Art Fair Week và triển lãm tại Tesa 99 Arsenale Nord (Venice) năm 2021.

Những trải nghiệm này giúp anh từng bước định hình một ngôn ngữ nghệ thuật riêng - nơi truyền thống và đương đại không đối lập, mà tương tác và bổ sung cho nhau.

Năm 2025, anh được vinh danh là “Nghệ sĩ tiên phong trong hành trình di sản UNESCO”, một ghi nhận cho những nỗ lực đưa chất liệu văn hóa Việt Nam vào nghệ thuật đương đại. Việc xuất hiện tại Venice Biennale lần này vì thế mang ý nghĩa như một sự tiếp nối, đồng thời là bước tiến xa hơn trong hành trình hội nhập.

Ở góc nhìn rộng hơn, sự kiện này phản ánh rõ nét sự chuyển dịch của mỹ thuật Việt Nam: từ một nền nghệ thuật chủ yếu phát triển trong phạm vi quốc gia, nay đang từng bước bước ra thế giới với tâm thế tự tin hơn, có chiến lược và định hướng rõ ràng hơn.

“Tằm” - không gian của ký ức, đời sống và triết lý Việt

Trong gian triển lãm Việt Nam, bộ sắp đặt “Tằm” (Baco da seta) của Lê Hữu Hiếu giữ vai trò trung tâm. Tác phẩm không chỉ gây ấn tượng về mặt thị giác, mà còn mở ra một không gian suy tưởng đa tầng, nơi lịch sử, văn hóa và đời sống đương đại được đan xen.

Khác với nhiều tác phẩm khai thác trực tiếp ký ức chiến tranh, “Tằm” lựa chọn một hướng tiếp cận tinh tế hơn: đi vào đời sống thường nhật và các thực hành văn hóa - tín ngưỡng đã nuôi dưỡng tinh thần dân tộc qua hàng nghìn năm.

Chính lựa chọn này giúp tác phẩm mang tính tự sự sâu sắc, đồng thời tạo ra khả năng đối thoại rộng mở với khán giả quốc tế.

Không gian sắp đặt được tổ chức như một hành trình trải nghiệm. Người xem di chuyển qua nhiều lớp không gian: từ các cụm tượng thần, trận đồ bát quái, đến hình tượng “Ngôi nhà” ở trung tâm, trước khi kết thúc ở bức sơn mài khổ lớn.

Trong đó, hệ thống 12 pho tượng “Thần bảo hộ” đại diện cho các yếu tố ngũ hành, gợi nhắc đến đời sống nông nghiệp và thế giới quan vạn vật hữu linh của người Việt.

Điểm nhấn đặc biệt là hình tượng “tằm” - một ẩn dụ cho vòng đời con người. Từ sinh ra, lớn lên, nhả tơ, hóa kén đến khi trở thành bướm, vòng đời ấy phản chiếu hành trình cống hiến và lưu lại giá trị cho đời sau.

Không dừng lại ở biểu tượng, nghệ sĩ còn trực tiếp nuôi tằm trên tác phẩm, biến “Tằm” thành một thực thể sống, nơi quá trình sinh trưởng và biến đổi diễn ra liên tục. Nghệ thuật, vì thế, không còn là một đối tượng tĩnh mà trở thành một dòng chảy sống động.

Chất liệu truyền thống đóng vai trò quan trọng trong việc tạo nên chiều sâu cho tác phẩm. Gỗ mít, tơ tằm, sơn mài, vàng lá, vỏ trứng… không chỉ mang giá trị thẩm mỹ mà còn gắn với ký ức văn hóa. Kỹ thuật hom đất - một phương pháp xử lý gỗ cổ truyền - được sử dụng như biểu tượng của triết lý cân bằng âm dương.

Khép lại hành trình là bức sơn mài khổ lớn (6,5m x 4m), nơi hình ảnh trăm trứng trong truyền thuyết Âu Cơ được tái hiện qua chất liệu vỏ trứng. Đây là ẩn dụ về sự sinh thành và tái sinh, gắn với vòng tuần hoàn ngũ hành: Mộc - Hỏa - Thổ - Kim - Thủy.

Nhà phê bình nghệ thuật Vittorio Sgarbi nhận xét rằng “Tằm” tạo nên một không gian vừa mang hơi thở đời sống, vừa đậm màu sắc huyền thoại và tín ngưỡng dân gian. Theo ông, điểm đáng chú ý là cách Lê Hữu Hiếu không khai thác trực tiếp chiến tranh, mà lựa chọn tiếp cận từ đời sống - “cái căn cái gốc” của một dân tộc.

Ông cũng nhấn mạnh cấu trúc không gian của tác phẩm, trong đó “Ngôi nhà” được đặt ở vị trí trung tâm như một biểu tượng của con người, của gia đình và cộng đồng. Hành trình trải nghiệm luôn đi qua “Nhà”, như một cách khẳng định: con người là trung tâm của mọi giá trị.

Hành trình “sống lại” và khát vọng mở đường

Chia sẻ về việc tham dự Venice Biennale 61, Lê Hữu Hiếu dùng một từ đặc biệt: “sống lại”. Đó không chỉ là niềm vui khi đạt được một cột mốc, mà còn là sự giải tỏa sau gần một thập kỷ theo đuổi một giấc mơ đầy thử thách.

Hành trình ấy không hề dễ dàng. Anh đối mặt với áp lực tài chính, thời gian và cả những hoài nghi từ những người xung quanh. Nhưng chính những khó khăn đó lại trở thành động lực để anh đi sâu hơn vào nghiên cứu văn hóa, từ khảo sát làng nghề, di tích, đến đọc tài liệu lịch sử và triết học.

Ý tưởng về “Tằm” bắt đầu từ năm 2017, sau chuyến tham quan Venice Biennale. Từ đó, anh liên tục thử nghiệm, điều chỉnh và tái cấu trúc để tìm ra hình thức phù hợp nhất. Một bước ngoặt quan trọng đến từ những chuyến đi điền dã tại các làng nghề trồng dâu nuôi tằm, nơi anh nhận ra vòng tuần hoàn vô tận - một “hằng số văn hóa” bất biến.

Không chỉ dừng ở ý tưởng, anh còn tự nuôi tằm để chúng nhả kén phủ lên tác phẩm - một thủ pháp độc đáo tạo nên hiệu ứng thị giác và cảm xúc mạnh mẽ. Sợi tơ vàng óng, mong manh nhưng bền bỉ, trở thành biểu tượng cho sức sống của văn hóa Việt.

Ở góc độ cá nhân, Lê Hữu Hiếu xem Venice Biennale như một “kỳ thi lớn” để kiểm chứng hành trình sáng tạo của mình. Nhưng vượt lên trên, anh kỳ vọng sự hiện diện lần này có thể mở đường cho các nghệ sĩ Việt Nam trong tương lai.

Nếu trước đây, nghệ thuật Việt Nam còn thiếu những “cánh cửa” để bước ra thế giới, thì sự kiện lần này có thể xem như một bước mở đầu. Nó không chỉ khẳng định năng lực sáng tạo, mà còn cho thấy khả năng đối thoại của nghệ thuật Việt Nam với các vấn đề toàn cầu.

Có thể nói, sự hiện diện của Việt Nam tại Venice Biennale 61, cùng với triển lãm “Tằm” của Lê Hữu Hiếu, không chỉ là một dấu mốc cá nhân hay một sự kiện đơn lẻ. Đó là biểu hiện của một quá trình vận động - nơi nghệ thuật Việt Nam đang dần định vị mình trong dòng chảy chung của thế giới.

Ở đó, quá khứ và hiện tại, truyền thống và đương đại không còn tách biệt, mà cùng tồn tại, tương tác và tạo nên một tiếng nói mới - vừa mang bản sắc dân tộc, vừa đủ sức vang xa trong không gian toàn cầu.