“Trúc Lâm đại sĩ xuất sơn đồ“: Dấu ấn Phật hoàng Trần Nhân Tông thức giấc trên mặt gỗ

VHO - Bức tranh “Trúc Lâm đại sĩ sơn đồ” không chỉ là một tác phẩm nghệ thuật mà còn là một di sản văn hóa quý giá, thể hiện sâu sắc tinh thần và tôn giáo của Phật hoàng Trần Nhân Tông, cũng như những giá trị văn hóa Việt Nam thời kỳ nhà Trần.

Có niên đại khoảng thế kỷ XIV, 'Trúc Lâm đại sĩ xuất sơn đồ' là tác phẩm thủy mặc kết hợp thư pháp, tái hiện cảnh Phật hoàng Trần Nhân Tông xuất du.

Hai nghệ nhân Nguyễn Công Đạt, Nguyễn Công Tráng ở Tổ dân phố Thanh Liễu, phường Tân Hưng (Hải Phòng) - nơi có nghề khắc in mộc bản truyền thống vừa phục dựng thành công bức tranh cổ “Trúc Lâm đại sĩ xuất sơn đồ” trên chất liệu tranh in mộc bản.

Bộ ván in bức tranh được bắt đầu được hai nghệ nhân khắc từ cuối tháng 3.2025 và chính thức hoàn thành vào dịp Đại lễ Phật đản 2026 (Phật lịch 2570).

Ván in “Trúc Lâm đại sĩ xuất sơn đồ” gồm 3 tấm, bám sát theo bản tranh gốc (hiện đang được lưu giữ tại Bảo tàng Liêu Ninh, Trung Quốc), có kích cỡ tổng thể 316 x 28 cm, các chi tiết được khắc tinh xảo, thể hiện từng đường nét thần thái, y phục, điệu bộ của nhân vật cùng bối cảnh câu chuyện.

Bức “Trúc Lâm Đại sĩ xuất sơn đồ” đã thể hiện những kỹ thuật điển hình của nghề khắc in mộc bản Thanh Liễu như: Khắc dương bản, khắc tơ tóc thông qua hình mẫu bức họa kinh điển của mỹ thuật Việt thời Trần.

Bộ ván được hoàn thành và in những bản tranh đầu tiên trong mùa Phật đản năm nay đã quảng bá, giới thiệu tới công chúng yêu văn hóa về một di sản mỹ thuật quý báu - lưu dấu hình ảnh của đức Phật hoàng Trần Nhân Tông cùng tư liệu quý về văn hóa trang phục, nghi lễ của triều đại nhà Trần.

"Trúc Lâm đại sĩ xuất sơn đồ” có niên đại khoảng thế kỉ XIV, chất liệu giấy xuyên, là một bức tranh theo thể trường quyển (bao gồm họa phẩm tranh thủy mặc kết hợp nghệ thuật thư pháp đặc sắc).

Tranh miêu tả cảnh Trúc Lâm đại sĩ (tức Phật hoàng Trần Nhân Tông) từ động Vũ Lâm xuất du. Với diện tích 316×28cm, họa sĩ đã vẽ tổng cộng 82 người, trung tâm là Phật hoàng ngồi võng và vua Trần Anh Tông cùng triều thần nghinh đón. Bút pháp thủy mặc trên từng chi tiết đã tạo hiệu ứng thẩm mỹ về không gian và thời gian.

Những lời bình được các danh sĩ đề tựa cho thấy bức tranh được họa sĩ người Việt vẽ vào thời Trần.

Dự kiến, hai nghệ nhân này sẽ giới thiệu bức tranh tại Hội thảo quốc tế về nghề khắc in Mộc bản được tổ chức tại Mông Cổ vào tháng 10.2026.

Bức tranh "Trúc Lâm đại sĩ xuất sơn đồ" lưu lạc sang Trung Quốc khoảng từ thời kỳ giặc Minh đô hộ nước ta. Năm 1922, bức tranh được đưa ra khỏi Tử Cấm Thành và lưu lạc cho đến năm 1949 mới được đem về lưu giữ tại Bảo tàng Liêu Ninh, thành phố Thẩm Dương (Trung Quốc) cho đến ngày nay.

Bức Trúc Lâm đại sĩ xuất sơn đồ do họa sư đời Nguyên Trần Giám Như sáng tác vào năm 1363 là một trong những chứng tích giao lưu văn hóa Việt - Trung.

Nhân vật trung tâm trong bức vẽ là đại sĩ Trúc Lâm, tức vua Trần Nhân Tông (1258 - 1309), người đã hai lần chặn đứng vó ngựa Nguyên Mông vào năm 1285 và 1288, nhường ngôi cho con vào năm 1293, hoàn toàn dứt bỏ cả gia tư lẫn triều chính để tu Phật từ năm 1299, đại giác và trở thành đệ nhất tổ của thiền phái Trúc Lâm ở Việt Nam.

Họa phẩm của Trần Giám Như thật đáng chú ý vì lẽ nó là tác phẩm của một danh họa sống dưới một vương triều từng bị đánh bại đôi lần bởi vị Hoàng đế trong tranh; và chủ nhân của nó, Trần Quang Chỉ có thể là một hậu duệ nhà Trần, chưa rõ vì lẽ gì đã lưu lạc đến Hoa Hạ và định cư tại đây.

Bức tranh không chỉ khắc họa một sự kiện lịch sử - đại sĩ Trúc Lâm xuống núi sau khi giác ngộ, mà còn yết lộ chân dung của Thượng hoàng Trần Nhân Tông và cả con của ngài, Hoàng đế Trần Anh Tông (1267 - 1320), những chân dung vốn rất hiếm hoi trong di sản nghệ thuật còn bảo tồn được ở Việt Nam.

"Trúc Lâm Đại Sĩ Xuất Sơn Đồ" là họa phẩm được vẽ vào cuối thế kỷ thứ XIV, đầu thế kỷ XV, miêu tả sự kiện Phật hoàng Trần Nhân Tông tu hành đắc đạo, rời khỏi động Vũ Lâm trở về, vua Trần Anh Tông tới nghênh đón.

Hiện nay, bản gốc của bức tranh được lưu giữ tại Bảo tàng Liêu Ninh ở Thẩm Dương, Trung Quốc. Bức tranh đã trải qua một hành trình dài và phức tạp, từ việc bị đưa ra khỏi Trung Quốc bởi Hoàng đế Phổ Nghi vào năm 1922 đến khi trở về và được bảo quản tại bảo tàng này.

Bức họa được thể hiện dưới dạng tranh thủy mặc, nên thường được chọn theo hình thức thể hiện kết hợp giữa thư và họa.

Phần họa được tác giả sử dụng hai màu nguyên bản của tranh thủy mặc là mực, sự kết hợp hài hòa của đen và trắng kết hợp với bút pháp tinh luyện đã tái hiện cảnh tượng thiên nhiên nơi sông, núi, non nước mây trời.

Những đám tùng, trúc được sử dụng trong tranh như mô phỏng cho bản tính quân tử đạo mạo. Rồi hình ảnh cây bồ đề với bóng cây xòe tán rộng như tượng trưng cho con đường niết bàn mà Phật hoàng Trần Nhân Tông đã chọn.

Cùng với đó là những cây cỏ dại ven đường cũng được khắc họa trong tranh nhằm tạo nên một sự hoàn hảo giữa thiên nhiên và con người trong tranh, làm cho không gian như rộng mở trước mắt người xem tranh.

Màu sắc đen trắng của thủy mặc, cùng các điểm nhấn là con người, những cây tùng cổ thụ, núi và mây tạo nên hiệu ứng thẩm mỹ về không gian và thời gian.

Người, voi, ngựa, trâu, hạc cùng võng lọng, ngai, nghi trượng tạo nên một chỉnh thể hoàn chỉnh về bố cục của bức tranh.

Nhà vua Trần Nhân Tông không chỉ là một minh quân trị quốc, một nhà ngoại giao, một nhà nghệ thuật tài hoa mà ông còn là một giác giả tu hành chân chính.

Trong bức họa Trúc lâm đại sĩ xuất sơn chi đồ này, hình tượng về một vị vua, một giác giả được khắc họa rất mộc mạc với hình ảnh ông ngồi võng tay lần tràng hạt. Đây có thể nói rằng, dưới thời nhà Trần, Phật và Đạo là linh hồn không thể thiếu trong giai đoạn lịch sử bấy giờ. Nó gắn liền với con đường tu luyện của cuộc đời đức vua - Phật hoàng Trần Nhân Tông.

Hình ảnh rất Việt Nam, rất bình dị như quang gánh, võng, lọng, nghi trượng. Rồi quần áo, mũ quạt, hoặc cây cỏ, đặc biệt là những cây tùng cổ, chim muông… đều thể hiện những vật dụng của một thời kỳ xa xưa khắc họa lên đời sống của nhân dân dưới thời Trần.

Bức họa là sự mô tả về không gian, con người, cảnh tình và câu chuyện về Phật pháp được hồng dương trên đất Việt cách đây 700, hình ảnh tái hiện lại về con người và cuộc đời của nhà vua Trần.

Hơn thế nữa, hình ảnh trang phục quân và dân thời nhà Trần vốn là hình ảnh hiếm hoi trong di sản nghệ thuật, lại được tái hiện trở lại và biến bức tranh, trở thành một bằng chứng lịch sử quan trọng về xã hội của Việt Nam cách đây 700 năm.