Phim ngắn và những ảnh hưởng “không ngắn”

VHO - Với những mô típ quen thuộc như tổng tài, tiểu tam, xuyên không, trọng sinh cùng hàng loạt tình tiết bạo lực, ngoại tình, bắt nạt, trả thù…, phim ngắn Trung Quốc phần lớn có AI tham gia vào quá trình sản xuất, đang “làm mưa làm gió” trên thị trường giải trí nghe nhìn xuyên biên giới, kéo theo những hệ lụy không hề nhỏ.

Một công thức, hàng loạt biến thể

Chỉ cần dừng lại ở đoạn phim có mô típ tổng tài, trả thù hay lộ thân phận, người xem rất dễ tiếp tục gặp những nội dung tương tự trong dòng đề xuất. Một bộ phim có thể được chia thành nhiều tập ngắn, tiếp tục cắt thành những đoạn nhỏ hơn rồi xuất hiện trên nhiều tài khoản, nhiều nền tảng. Với sự tham gia ngày càng sâu của AI, tốc độ sản xuất và phát tán loại nội dung này đang tăng lên nhanh chóng.

Theo số liệu vừa được Tổng cục Phát thanh và Truyền hình Quốc gia Trung Quốc công bố, hơn 90% phim ngắn phát hành tại quốc gia này có sử dụng AI. Con số cho thấy một thay đổi đáng kể trong quy trình sản xuất phim. Trước đây, một bộ phim dù ngắn vẫn phụ thuộc vào tiến độ của biên kịch, đạo diễn, diễn viên, trường quay và ê kíp hậu kỳ. Số lượng phim có thể đưa ra thị trường vì thế bị giới hạn bởi thời gian, nhân lực và chi phí.

AI đang làm thay đổi những giới hạn ấy. Công nghệ có thể tham gia từ gợi ý cốt truyện, tạo nhiều phiên bản kịch bản, dựng nhân vật, bối cảnh, chuyển động đến lồng tiếng, làm phụ đề, dịch thuật và hậu kỳ. Có phim vẫn sử dụng diễn viên thật và chỉ ứng dụng AI ở một vài công đoạn; cũng có phim tạo dựng cả nhân vật bằng công nghệ. Vì vậy, “phim AI” không có nghĩa mọi hình ảnh đều do máy tạo ra, mà bao gồm nhiều mức độ ứng dụng khác nhau.

Đáng chú ý hơn là khả năng sản xuất hàng loạt. Khi một mô típ hoặc cách mở đầu cho thấy khả năng giữ chân người xem, nhà sản xuất có thể nhanh chóng tạo thêm nhiều biến thể mà không phải dựng lại toàn bộ quy trình từ đầu. Tên nhân vật, gương mặt, giọng nói, bối cảnh có thể thay đổi, trong khi khung xung đột vẫn được giữ nguyên. Một công thức hút người xem vì thế có thể nhanh chóng sinh ra hàng loạt câu chuyện gần giống nhau.

AI không tạo ra những mô típ “tổng tài”, ngoại tình, bắt nạt hay trả thù; chúng đã tồn tại từ trước. Công nghệ khiến những công thức ấy được nhân bản nhanh hơn và với số lượng lớn hơn. Khi lượt xem và thời gian giữ chân người dùng trở thành thước đo, những nội dung dễ gây tò mò, phẫn nộ thường có lợi thế hơn chiều sâu nhân vật và tính hợp lý của câu chuyện. Công thức nào được người xem chú ý và thuật toán ưu tiên càng có cơ hội lặp lại với mật độ dày đặc.

Không dừng ở khâu sản xuất, AI còn giúp phim nhanh chóng vượt qua rào cản ngôn ngữ để tiếp cận các thị trường khác. Công cụ dịch, lồng tiếng và làm phụ đề giúp một bộ phim sớm có thêm những phiên bản mới. Sau khi được Việt hóa, phim tiếp tục được phát tán qua nhiều tài khoản, trang và nhóm; những đoạn bị tách khỏi bộ phim gốc vẫn có thể lưu hành như nội dung độc lập.

Đằng sau tốc độ sản xuất và phát tán ấy là mô hình kiếm tiền dựa trên sự chú ý. Người đăng có thể hưởng lợi từ lượt xem, quảng cáo, số người theo dõi hoặc lượng truy cập được dẫn sang website, ứng dụng khác. Phim càng được sản xuất nhanh, chia nhỏ và phát tán qua nhiều tài khoản, cơ hội tiếp cận và giữ chân người xem càng lớn.

Những cách thức “dẫn dụ”

Gọi là phim ngắn nhưng đây không phải những video rời rạc kéo dài vài chục giây. Mỗi bộ thường kể một câu chuyện hoàn chỉnh, có thể kéo dài hàng chục phút và được chia thành nhiều tập, mỗi tập chỉ vài phút để phù hợp với màn hình điện thoại. Từ một bộ phim, người đăng còn có thể tiếp tục cắt thành nhiều đoạn nhỏ để đưa lên các nền tảng khác nhau.

Để giữ chân người xem và kích thích sự tò mò đối với diễn biến câu chuyện, mâu thuẫn thường được đẩy lên ngay từ đầu mỗi phần phim, trong khi lời giải lại để dành cho phần sau. Muốn biết câu chuyện sẽ kết thúc thế nào, người xem phải tiếp tục theo dõi. Cùng với tính năng tự động phát và dòng đề xuất liên tục, vài phút xem thử có thể kéo dài thành hàng chục phút, thậm chí lâu hơn.

Sự “dẫn dụ” còn nằm ở cách trì hoãn công lý. Nhân vật chính liên tục bị sỉ nhục, vu oan; kẻ gây đau khổ hết lần này đến lần khác thoát khỏi hậu quả. Người xem ở lại để chờ thân phận được hé lộ, nạn nhân đổi đời hoặc kẻ xấu bị trừng phạt. Mỗi tập chỉ hé một phần rồi lại đẩy cái kết ra xa hơn. Khi người xem đã bị cuốn vào mạch truyện, tài khoản đăng phim yêu cầu theo dõi hoặc đặt đường dẫn trong phần mô tả, bình luận để mời “xem trọn bộ”. Một bộ phim nhờ vậy tạo ra nhiều lớp lợi ích: Lượt xem cho từng đoạn, lượt theo dõi cho tài khoản và lưu lượng truy cập cho website, ứng dụng bên ngoài.

Ngay cả khi không theo dõi tài khoản đăng tải, chỉ cần dừng lại xem một tập phim, người dùng có thể tiếp tục được đề xuất các tập khác hoặc những bộ phim có mô típ tương tự. Các tập cùng một bộ lại không phải lúc nào cũng xuất hiện theo đúng thứ tự. Muốn theo dõi liền mạch, người xem phải tìm đến tài khoản đăng tải hoặc đường dẫn được giới thiệu. Chính sự đứt quãng ấy lại trở thành một cách thúc đẩy người xem bấm theo dõi hoặc rời nền tảng để “xem trọn bộ”.

Điều đáng lo không chỉ nằm ở việc người xem khó dứt ra, mà còn ở chính những nội dung giữ họ ở lại: Học sinh đánh nhau, làm nhục bạn; cấp trên chèn ép nhân viên; các thành viên gia đình hành hạ, phản bội nhau; trẻ em bị bắt cóc, đánh tráo hoặc ngược đãi. Quan hệ tình cảm, tình dục cũng bị khai thác theo hướng giật gân, gắn với ép buộc, ngoại tình và trả thù.

Phim ảnh có thể phản ánh cái xấu để cảnh báo, phê phán. Nhưng ở nhiều phim ngắn dạng này, cái xấu lại trở thành nguyên liệu tạo cao trào. Nhà trường, cộng đồng và pháp luật gần như vắng mặt. Kẻ bắt nạt chỉ dừng lại khi biết nạn nhân là con nhà quyền thế; người bị sỉ nhục chỉ giành lại “công bằng” khi lộ thân phận hoặc có người quyền lực đứng sau. Bạo lực vừa tạo ra xung đột, vừa được dùng để giải quyết xung đột.

Cách kể ấy có thể gieo vào người xem quan niệm rằng giá trị con người phụ thuộc vào tiền bạc và thân phận; muốn không bị chèn ép thì phải có người chống lưng hoặc trở thành kẻ mạnh hơn. “Pháp luật” trong phim nhiều khi chỉ là ý chí của người nắm quyền lực. Phụ nữ bị làm nhục rồi chờ một “tổng tài” giải cứu; người nghèo chỉ được tôn trọng khi lộ thân phận; trẻ em trở thành công cụ để tạo cú ngoặt cho câu chuyện.

Ảnh hưởng không nhất thiết biểu hiện bằng việc giới trẻ xem xong rồi bắt chước. Tác động có thể âm thầm hơn, ví dụ điều từng gây sốc dần trở nên quen mắt; cái tát và cách giải quyết bằng sức mạnh dần được coi là bình thường. Những nghiên cứu về bạo lực trên màn ảnh ghi nhận mối liên hệ giữa việc tiếp xúc lặp lại với nội dung bạo lực và sự chai lì trước nỗi đau, suy giảm đồng cảm. Điều đó không có nghĩa người xem sẽ trở nên bạo lực, nhưng những cách ứng xử như vậy có thể dần trở nên quen thuộc trong nhận thức.

Một số nghiên cứu cũng ghi nhận mối liên hệ giữa việc sử dụng video ngắn ở mức độ lệ thuộc với chất lượng giấc ngủ kém, trì hoãn học tập và khả năng kiểm soát chú ý thấp hơn. Không thể từ đó quy tất cả cho phim ngắn AI, nhưng kiểu kể liên tục tạo kích thích rồi trì hoãn cái kết có thể kéo dài thời gian xem. Chỉ cần người dùng dừng lại vì tò mò hoặc bất bình, hệ thống có thể tiếp tục đề xuất nội dung tương tự. Sự tò mò, phản đối hay sửng sốt đều có thể trở thành tín hiệu để nội dung tiếp tục được phân phối.

Mỗi ngày, gần 2.000 phim ngắn được phát hành tại Trung Quốc, phần lớn có AI tham gia vào quá trình sản xuất. Nhờ công nghệ, một công thức câu khách có thể nhanh chóng được nhân lên, chuyển sang nhiều ngôn ngữ và đưa tới người xem ở nhiều quốc gia. Điều đáng lo vì thế không nằm ở một vài cảnh phim phản cảm, mà ở sự lặp đi lặp lại của một thế giới nơi tiền bạc và thân phận quyết định đúng sai, còn bạo lực trở thành cách giải quyết mâu thuẫn. Mỗi tập phim chỉ kéo dài vài phút, nhưng những quan niệm ấy có thể ở lại lâu hơn rất nhiều.