Mở rộng cách tiếp cận di sản dân ca

VHO - Liên hoan Âm nhạc dân tộc quốc tế TP.HCM 2026 mở đầu bằng seminar về dân ca Việt Nam, nhấn mạnh yêu cầu đổi mới nghiên cứu, truyền dạy và bảo tồn di sản.

Chiều 20.10, Nhạc viện TP.HCM tổ chức buổi nói chuyện chuyên đề (seminar) “Tiếp cận dân ca Việt Nam: Từ văn bản âm nhạc đến thực hành văn hóa”. Đây là hoạt động mở đầu Liên hoan Âm nhạc dân tộc quốc tế TP.HCM 2026, với sự tham dự của các nhà nghiên cứu, nghệ sĩ, giảng viên và sinh viên.

Phát biểu về ý nghĩa của Liên hoan, TS.NSND Đỗ Quốc Hưng, Giám đốc Nhạc viện TP.HCM cho biết liên hoan là dịp để các chuyên gia từ nhiều nền âm nhạc dân tộc gặp gỡ, giao lưu, chia sẻ những giá trị nghệ thuật đặc sắc; đồng thời mở rộng cơ hội hợp tác nghiên cứu, kết nối tri thức và thúc đẩy ứng dụng khoa học vào thực tiễn âm nhạc.

“Chúng tôi cho rằng nghiên cứu âm nhạc dân tộc không chỉ nhằm nhận diện, hệ thống hóa, lưu giữ các giá trị di sản mà quan trọng hơn cần chuyển hóa những kết quả nghiên cứu thành giá trị thiết thực trong đời sống, nâng cao chất lượng đào tạo, đổi mới phương pháp truyền dạy, phát triển nghệ thuật biểu diễn và mở rộng khả năng tiếp cận âm nhạc dân tộc đến công chúng, đặc biệt là thế hệ trẻ”, NSND Đỗ Quốc Hưng nhấn mạnh.

Theo Giám đốc Nhạc viện TP.HCM, với vai trò là cơ sở đào tạo âm nhạc chuyên nghiệp tại Việt Nam, Nhạc viện mong muốn thúc đẩy sự gắn kết giữa nghiên cứu khoa học, sáng tạo nghệ thuật và thực tiễn xã hội. Qua đó, góp phần bảo tồn, phát huy giá trị âm nhạc truyền thống trong đời sống đương đại và tăng cường giao lưu văn hóa quốc tế.

“Tôi tin tưởng rằng với chủ đề ‘Giai điệu phương Đông’, liên hoan năm nay sẽ trở thành cầu nối để những giá trị âm nhạc truyền thống của các nước láng giềng châu Á được tiếp nối sáng tạo và lan tỏa mạnh mẽ hơn trong thời đại mới”, NSND Đỗ Quốc Hưng chia sẻ.

Tại chương trình, TS Trần Kiều Lại Thủy, giảng viên Nhạc viện TP.HCM chia sẻ về phương pháp tiếp cận dân ca Việt Nam, nhấn mạnh sự cần thiết phải nghiên cứu dân ca trong mối quan hệ với con người, cộng đồng và môi trường diễn xướng.

Theo TS Trần Kiều Lại Thủy, dân ca là thành tố quan trọng của văn hóa Việt Nam, phản ánh đặc điểm ngôn ngữ âm nhạc, dấu vết lịch sử, phương thức lao động, phong tục, tín ngưỡng và quan hệ cộng đồng của các nhóm dân cư. Từ điệu lý, hò, vè, hát ru đến quan họ, ca trù, hát xoan, hát ghẹo... sự đa dạng của dân ca đặt ra yêu cầu lựa chọn cách tiếp cận phù hợp.

Nếu xem dân ca là một bài hát, nghiên cứu sẽ tập trung vào giai điệu, tiết tấu, thang âm, điệu thức, cấu trúc và lời ca. Nếu coi đây là hiện tượng lịch sử, trọng tâm là nguồn gốc, quá trình hình thành và lưu truyền. Còn khi tiếp cận dân ca như một hiện tượng văn hóa, cần tìm hiểu ai hát, hát cho ai, ở đâu, trong hoàn cảnh nào và hoạt động ấy có ý nghĩa gì đối với cộng đồng…

Theo TS Trần Kiều Lại Thủy, vấn đề này càng đáng quan tâm khi dân ca ngày càng được đưa vào trường học, sân khấu, các cuộc thi, liên hoan và môi trường đào tạo chuyên nghiệp. Khi chuyển từ không gian cộng đồng lên sân khấu, dân ca có thể thay đổi về kỹ thuật giọng hát, tiết tấu, phong cách trình diễn, hòa âm, phối khí và chức năng xã hội.

Do đó, cần phân biệt giữa bảo tồn giai điệu, phục dựng hình thức diễn xướng, biểu diễn dân ca trên sân khấu và sáng tạo nghệ thuật từ chất liệu dân ca. Các hoạt động này có liên quan nhưng không đồng nhất. Bảo tồn dân ca không nên chỉ dừng ở việc lưu giữ bài hát, mà cần chú trọng cả con người, tri thức, không gian, chức năng, phương thức truyền dạy và những quan hệ xã hội làm nên giá trị của di sản.

Từ góc độ nghiên cứu và đào tạo, diễn giả đề xuất kết hợp phân tích âm nhạc với khảo sát thực địa, quan sát, phỏng vấn, ghi âm, ghi hình và tìm hiểu bối cảnh. Nghệ nhân, người hát và cộng đồng cần được xem là những chủ thể tri thức, tham gia vào quá trình phân tích, diễn giải tư liệu.

Bên cạnh đó, cần xây dựng cơ sở dữ liệu dân ca đa phương tiện, lưu trữ âm thanh, hình ảnh, bản ký âm, lời ca và thông tin văn hóa.

Trong giảng dạy, sinh viên nên được tiếp cận nhiều phương pháp, từ học qua bản ký âm, nghe và bắt chước đến học với nghệ nhân, thực hành trong môi trường sinh hoạt dân ca. Qua đó, người học hiểu không chỉ cách hát mà còn cả lý do, hoàn cảnh và ý nghĩa của bài hát đối với cộng đồng.

Liên hoan Âm nhạc dân tộc quốc tế TP.HCM 2026 mang chủ đề “Giai điệu phương Đông – Oriental Melodies”. Trong khuôn khổ chương trình, các seminar giới thiệu nhạc cụ và âm nhạc truyền thống của từng quốc gia diễn ra ngày 20 và 22.10; hai đêm hòa nhạc giao lưu âm nhạc truyền thống Việt Nam và các nước được tổ chức vào ngày 21 và 23.10. Liên hoan khai mạc tối 21.10.