“Đánh thức” di sản bằng ngôn ngữ âm nhạc mới

VHO - Chất liệu truyền thống đang trở thành nguồn cảm hứng mạnh mẽ của âm nhạc đương đại. Tuy nhiên, để di sản thực sự có đời sống mới, nghệ sĩ cần vượt qua cách khai thác bề mặt, tìm được tiếng nói sáng tạo riêng trên nền tảng hiểu biết và sự trân trọng văn hóa.

 Từ chất liệu dân gian đến bản sắc sáng tạo

Âm nhạc phản ánh rõ nét sự vận động của đời sống văn hóa. Trong dòng chảy hội nhập, câu chuyện làm thế nào để âm nhạc Việt vừa hiện đại, vừa giữ được bản sắc dân tộc ngày càng trở nên cấp thiết. Nhiều nghệ sĩ trẻ không còn xem truyền thống như một “kho tư liệu” để điểm xuyết cho sản phẩm, mà coi đó là nguồn cảm hứng tạo nên cá tính nghệ thuật và dấu ấn riêng.

Nếu trước đây, một vài câu dân ca, tiếng đàn tranh hay hình ảnh áo dài, nón lá có thể đủ để gợi cảm giác “đậm chất Việt”, thì nay công chúng đòi hỏi nhiều hơn. Khán giả tiếp nhận tác phẩm bằng cả cảm xúc lẫn hiểu biết văn hóa, buộc nghệ sĩ phải đi sâu vào bản chất của di sản thay vì chỉ khai thác bề nổi.

Mới đây, ca nương Kiều Anh tạo dấu ấn với MV Lá ngọc cành vàng, kết hợp nghệ thuật Ca trù cùng âm nhạc điện tử và pop. Giá trị của sản phẩm không đơn chỉ nằm ở sự pha trộn giữa cũ và mới, mà ở cách Ca trù vẫn giữ vị trí trung tâm. Kỹ thuật nhả chữ, luyến láy đặc trưng, tiếng đàn đáy, tiếng phách... không bị phần phối khí hiện đại lấn át, trái lại trở thành linh hồn của bản nhạc. Đằng sau sản phẩm là quá trình làm việc với nhiều nghệ nhân, nghệ sĩ như NSND Thanh Hoài, NSƯT Nguyễn Văn Khuê, NNƯT Nguyễn Thúy Hòa, Lưu Thị Kim Liên... Sự đồng hành ấy tạo nền tảng chuyên môn, giúp tác phẩm thuyết phục giới nghề và công chúng.

Cùng cách tiếp cận coi di sản là một thực thể đang vận động, album Mỹ điệu ca gồm 15 ca khúc của MONO mở ra không gian nghệ thuật mang tinh thần Á Đông đương đại. Khái niệm “di sản sống” được thể hiện qua việc đan cài âm nhạc dân tộc và không gian văn hóa Việt vào mạch pop hiện đại. MV mở đường Công tử Văn Thơ, thực hiện tại Đại Nội Huế, tạo nên cuộc gặp gỡ giữa ký ức truyền thống và nhịp đập tuổi trẻ. Thay vì đóng khung di sản trong quá khứ tĩnh tại, MONO nhìn nhận đó là dòng chảy sống động, tiếp tục được viết bằng tiếng nói của các thế hệ hôm nay.

Với MV Gái Nghệ, Hương Tràm lựa chọn dân ca Ví, Giặm Nghệ Tĩnh và phương ngữ Nghệ An, kết hợp cùng pop, electro, rock để kể câu chuyện quê hương bằng ngôn ngữ âm nhạc mới. Trước đó, Hoàng Thùy Linh, SOOBIN, DTAP hay Phương Mỹ Chi cũng góp phần đưa chất liệu truyền thống trở lại đời sống âm nhạc đại chúng. Mỗi nghệ sĩ có một cách xử lý riêng, song phía sau những sản phẩm tạo dấu ấn đều là quá trình nghiên cứu công phu.

Xu hướng ấy tiếp tục được thể hiện trong Livestage 2 của chương trình Tinh hà say hi. Sáu tiết mục mang đến những cách tiếp cận khác nhau: Đàn nguyệt đối thoại cùng hip hop và guitar điện trong Có gì đâu mà cay; trống truyền thống hòa với jazz ở Mộng duyên; tiếng đàn cò kết hợp dàn kèn đồng quốc tế trong Gentleman; sáo trúc song hành cùng piano ở Thế giới của anh; đàn đá Tây Nguyên xuất hiện giữa không gian âm nhạc điện tử của Mưa vội phóng.

Ở đây, nhạc cụ dân tộc không còn giữ vai trò minh họa hay chỉ được đưa vào để tạo màu sắc Á Đông. Chúng thực sự tham gia vào cấu trúc âm nhạc, đối thoại với các thể loại hiện đại để kiến tạo không gian biểu đạt mới mà vẫn giữ được căn cước Việt. Những dự án này cho thấy truyền thống chưa bao giờ là rào cản của sáng tạo. Khi được tiếp cận nghiêm túc, di sản trở thành nguồn tài nguyên giúp nghệ sĩ tạo dựng tiếng nói riêng giữa thị trường ngày càng dễ rơi vào những công thức tương đồng.

Đổi mới nhưng không đánh mất “hồn cốt” văn hóa

Dẫu vậy, không phải sản phẩm nào gắn với yếu tố truyền thống cũng tạo được giá trị bền vững. Một số MV từng vấp phải phản ứng khi được quảng bá là khai thác văn hóa Việt nhưng chỉ dừng ở vài biểu tượng quen thuộc, thậm chí pha trộn thiếu chủ đích nhiều yếu tố văn hóa khác nhau.

Những tranh luận ấy phản ánh sự thay đổi trong cách đón nhận của công chúng. Cùng với sự phát triển của mạng xã hội và khả năng tiếp cận tri thức, người nghe ngày càng khắt khe hơn trước các sản phẩm khai thác di sản. Một chi tiết thiếu chính xác, sử dụng sai bối cảnh hoặc bị biến thành công cụ trang trí cũng có thể làm suy giảm giá trị của cả tác phẩm.

Sáng tạo vì thế không đồng nghĩa với tùy tiện. Giá trị của sản phẩm không được đo bằng số lượng nhạc cụ dân tộc, phục trang truyền thống hay biểu tượng văn hóa được đưa vào, mà nằm ở khả năng chuyển hóa tinh thần của di sản thành ngôn ngữ nghệ thuật hôm nay. Một chi tiết cũ chỉ thực sự có đời sống mới khi được đặt đúng chỗ, hiểu đúng nghĩa và tham gia hữu cơ vào ý tưởng chung của tác phẩm.

Ca nương Kiều Anh từng chia sẻ, ranh giới giữa “trang trí” và “đối thoại” nằm ở thái độ tôn trọng văn hóa dân tộc cùng sự nghiêm túc trong quá trình sáng tạo. Đây cũng là điểm phân biệt một sản phẩm chỉ tạo hiệu ứng nhất thời với tác phẩm có khả năng ở lại lâu dài trong đời sống công chúng.

Trong hành trình ấy, nghệ nhân và nhà nghiên cứu giữ vai trò ngày càng quan trọng. Họ truyền dạy kỹ thuật biểu diễn, cung cấp tư liệu lịch sử, đồng thời giúp nghệ sĩ hiểu đúng bối cảnh ra đời, ý nghĩa văn hóa và tinh thần của từng loại hình nghệ thuật. Có thể xem họ là những người gìn giữ giá trị cốt lõi, góp phần bảo đảm quá trình cách tân vẫn được đặt trên nền tảng của sự hiểu biết, tôn trọng và chuẩn mực.

Nhiều sản phẩm khai thác chất liệu dân gian đã đạt hàng triệu lượt xem trên các nền tảng số và trở thành chủ đề bàn luận sôi nổi trong giới trẻ. Từ những giai điệu bắt tai và hình ảnh hấp dẫn, công chúng bắt đầu tìm hiểu về Hát bội, Ca trù, Ví, Giặm, Đờn ca tài tử, Nhã nhạc cung đình Huế hay không gian văn hóa Tây Nguyên. Khi âm nhạc trở thành cánh cửa đưa người trẻ đến gần di sản, giá trị của tác phẩm đã vượt ra ngoài phạm vi giải trí, góp phần tạo thêm một con đường để văn hóa truyền thống hiện diện trong đời sống đương đại.

Trong bối cảnh hội nhập sâu rộng, giao lưu và tiếp nhận tinh hoa âm nhạc thế giới là xu thế tất yếu. Nhưng hội nhập không có nghĩa là hòa tan. Bản sắc chỉ thực sự được khẳng định khi nghệ sĩ biết đứng trên nền tảng văn hóa dân tộc để sáng tạo bằng tư duy của thời đại. Những thành công gần đây cho thấy chất liệu truyền thống không hề cũ kỹ hay xa cách với công chúng trẻ. Trái lại, đó là “mỏ vàng” của sáng tạo nếu được khai thác bằng tri thức, sự trân trọng và tinh thần trách nhiệm. Khi người nghệ sĩ tìm được cách trò chuyện chân thành với di sản, những giá trị tưởng như thuộc về quá khứ có thể được “đánh thức”, mang một đời sống mới và tiếp tục ngân vang trong tâm thức hôm nay.