Thủy điện tích năng Bác Ái: Dự án lưu trữ điện quy mô lớn đối mặt những thách thức nào?

VHO - Với công suất 1.200MW và tổng mức đầu tư khoảng 21.101 tỉ đồng, Thủy điện tích năng Bác Ái (Khánh Hoà) được kỳ vọng trở thành mắt xích quan trọng trong bài toán lưu trữ năng lượng, điều tiết phụ tải của hệ thống điện quốc gia. Tuy nhiên, địa chất phức tạp, điều kiện thi công ngầm, thời tiết, mặt bằng và yêu cầu huy động thiết bị, vốn đang đặt ra nhiều thách thức đối với dự án.

Công trình lưu trữ năng lượng quy mô 1.200MW

Thủy điện tích năng Bác Ái được xây dựng tại xã Bác Ái Tây, tỉnh Khánh Hòa, có tổng mức đầu tư khoảng 21.101 tỉ đồng, gồm 4 tổ máy với tổng công suất 1.200MW. Đây là dự án thủy điện tích năng đầu tiên của Việt Nam, được xác định là một trong những công trình nguồn điện quan trọng trong Quy hoạch điện VIII điều chỉnh.

Khác với thủy điện truyền thống, thủy điện tích năng vận hành theo cơ chế hai chiều. Khi nhu cầu điện thấp, hệ thống sử dụng điện để bơm nước từ hồ dưới lên hồ trên. Đến giờ cao điểm, nước từ hồ trên được dẫn xuống làm quay tuabin, phát điện trở lại hệ thống.

Cơ chế này giúp lưu trữ phần điện năng dư thừa vào giờ thấp điểm và bổ sung công suất khi nhu cầu tăng cao. Công trình còn có khả năng hỗ trợ điều tần, điều áp và dự phòng công suất, góp phần nâng cao độ ổn định của hệ thống điện.

Vai trò của Bác Ái càng đáng chú ý trong bối cảnh tỉ trọng điện gió, điện mặt trời ngày càng tăng. Do phụ thuộc vào điều kiện thời tiết, các nguồn điện này có thể biến động về sản lượng, tạo áp lực cho công tác cân bằng cung - cầu. Hệ thống lưu trữ quy mô lớn như thủy điện tích năng sẽ góp phần điều tiết nguồn điện, hạn chế tình trạng dư thừa vào một số thời điểm và bổ sung công suất khi cần thiết.

Theo kế hoạch của EVN, tổ máy số 1 dự kiến phát điện vào tháng 12.2029; các tổ máy số 2, 3 và 4 lần lượt phát điện vào tháng 4, 8 và 12.2030. Toàn bộ dự án dự kiến hoàn thành vào tháng 5.2031.

Địa chất phức tạp, thi công ngầm gây áp lực tiến độ

Một trong những thách thức lớn nhất của dự án là điều kiện địa chất tại khu vực thi công. Theo thông tin EVN công bố ngày 27.10.2026, từ giữa tháng 3.2026, các đơn vị thi công gặp khu vực địa chất đứt gãy tại hầm thi công vận hành VH3A. Đá trong lòng núi bị dập vỡ, nứt nẻ, lẫn bùn đất và có độ bền cơ học thấp, khiến phương án thi công ban đầu không còn phù hợp.

Nhà thầu phải chuyển sang phương pháp vừa đào vừa gia cố hầm bằng hệ thống thép và bê tông phun theo từng mét. Việc thay đổi biện pháp thi công khiến tốc độ đào giảm đáng kể. Trước khi gặp khu vực địa chất yếu, tốc độ đào trung bình đạt khoảng 130m/tháng; trong 6 tháng sau đó, khối lượng đào tại khu vực này chỉ đạt 140m.

Đặc thù công trình ngầm cũng làm tăng độ phức tạp trong tổ chức thi công. Hệ thống nhà máy và đường hầm nằm sâu dưới lòng đất, có những vị trí sâu đến 500m. Nhiều hạng mục có kích thước lớn, phải chia thành các tầng đào, trong khi không gian thi công hạn chế và các tuyến hầm nằm gần nhau. Điều này đòi hỏi nhà thầu phối hợp chặt chẽ trong khoan, nổ mìn, vận chuyển vật liệu và gia cố công trình.

Bên cạnh đó, mưa lớn kéo dài từ tháng 5.2026 gây hư hỏng một số tuyến đường nội bộ, ảnh hưởng đến việc vận chuyển vật liệu, thiết bị và tiến độ thi công. Để bù đắp thời gian, một số đơn vị phải tổ chức thi công liên tục 3 ca mỗi ngày, tăng cường nhân lực và thiết bị tại công trường.

Cập nhật đến ngày 28.10.2026, EVN cho biết khối lượng đào, gia cố các tuyến hầm và nhà máy ngầm đạt khoảng 43% tổng khối lượng. Công tác bồi thường, giải phóng mặt bằng đã hoàn thành trên diện tích 106,4ha; 66 hộ dân bị ảnh hưởng đã được chi trả bồi thường, hỗ trợ với tổng số tiền hơn 16,9 tỉ đồng.

Tuy nhiên, vẫn còn một số nội dung cần tiếp tục xử lý, trong đó có chính sách hỗ trợ, phục hồi sinh kế cho người dân và phương án bồi thường cây trồng đối với 6 hộ có đất nằm trong giấy chứng nhận quyền sử dụng đất của Công ty TNHH MTV Lâm nghiệp Tân Tiến.

Thiết bị, vốn và yêu cầu vận hành đồng bộ

Ngày 26.10.2026, EVN ký hợp đồng cung cấp thiết bị cơ điện trị giá hơn 4.462 tỉ đồng với liên danh Voith Hydro Shanghai và Powerchina Zhongnan. Gói thầu có thời gian thực hiện 51 tháng, bao gồm các thiết bị chủ chốt như máy phát - động cơ, tuabin - bơm, van trước tuabin, hệ thống điều khiển tự động, hệ thống điều tốc và thiết bị phụ trợ.

Đây là gói thầu quan trọng, bởi tiến độ chế tạo, vận chuyển và lắp đặt thiết bị phải đồng bộ với tiến độ xây dựng nhà máy ngầm. Theo EVN, đến thời điểm ký hợp đồng, dự án đã hoàn thành lựa chọn nhà thầu 30/35 gói thầu theo kế hoạch được duyệt.

Về nguồn vốn, dự án sử dụng vốn tự có của EVN và vốn vay từ các tổ chức tài chính quốc tế, trong đó có Cơ quan Phát triển Pháp (AFD), Ngân hàng Tái thiết Đức (KfW) và Ngân hàng Đầu tư châu Âu (EIB). Việc triển khai dự án đòi hỏi bảo đảm tiến độ giải ngân, quản lý vốn và tuân thủ các yêu cầu về môi trường, xã hội.

Tại buổi làm việc ngày 28.10, lãnh đạo tỉnh Khánh Hòa đề nghị EVN phối hợp với các cơ quan chức năng đánh giá tác động của dự án đối với lưu vực, nguồn nước, hệ sinh thái và đời sống người dân. Công tác quản lý, bảo vệ rừng gắn với tạo sinh kế cho các hộ dân trong khu vực cũng được đặt ra nhằm hài hòa mục tiêu phát triển năng lượng với bảo vệ môi trường.

Thách thức của Bác Ái không dừng lại ở việc hoàn thành xây dựng. Khi đi vào vận hành, hiệu quả công trình phụ thuộc vào khả năng phối hợp giữa thời điểm bơm tích nước và phát điện, nhu cầu phụ tải, giá điện và tần suất huy động. Do quá trình bơm và phát điện đều có tổn hao năng lượng, hiệu quả kinh tế cần được tính toán trên cơ sở chi phí điện dùng để bơm, giá trị điện năng phát ra và các dịch vụ phụ trợ cung cấp cho hệ thống.

Với công suất 1.200MW, Bác Ái được kỳ vọng tạo thêm dư địa điều tiết cho hệ thống điện khi tỉ trọng năng lượng tái tạo tăng. Tuy nhiên, để phát huy vai trò này, các hạng mục hồ chứa, đường dẫn nước, nhà máy, thiết bị cơ điện và hệ thống đấu nối phải được hoàn thành đồng bộ, bảo đảm an toàn và đáp ứng yêu cầu vận hành lâu dài.

Tính đến cuối tháng 10.2026, phần lớn hạng mục chính của dự án cơ bản bám sát tiến độ hợp đồng, song những khó khăn về địa chất, thời tiết và mặt bằng vẫn cần tiếp tục xử lý. Với mục tiêu phát điện tổ máy đầu tiên vào tháng 12.2029, yêu cầu đặt ra là vừa đẩy nhanh thi công, vừa kiểm soát chất lượng, an toàn và tiến độ cung cấp thiết bị.

Bác Ái không chỉ là dự án bổ sung công suất cho hệ thống điện mà còn là bước triển khai quan trọng trong phát triển hạ tầng lưu trữ năng lượng tại Việt Nam. Tiến độ và hiệu quả vận hành công trình sẽ cung cấp thêm cơ sở thực tiễn cho việc nghiên cứu, phát triển các giải pháp lưu trữ quy mô lớn trong giai đoạn chuyển dịch năng lượng.